ขอความนอบน้อมของข้าพเจ้าจงมีแด่พระรัตนตรัย

การเขียนบทความนี้มีจุดประสงค์เพื่อให้ผู้ที่เริ่มปฏิบัติธรรมตามทางอันเอก
ที่พระพุทธองค์ประธานไว้ในมหาสติปัฏฐานสูตร ในแนวที่เรียกกันตามนิยม
ว่าแนวพองยุบ ที่อาจไม่สะดวกในการหาตำรับตำรา กับทั้งผู้ที่ยังมิได้เคยปฏิบัติ
ในแนวนี้แต่ต้องการทราบรายละเอียดเบื้องต้น เพื่อประกอบการพิจารณา เป็น
ทางเลือกในการปฏิบัติแนวหนึ่ง โดยที่ผู้เขียนได้ พยายามถ่ายทอดจากคำสอน
ของครูบาอาจารย์ ตามประสพการณ์และกำลังสติปัญญาเท่าที่ผู้เขียนมีอยู่ ดังนั้น
ขอให้ผู้อ่านตรวจสอบความถูกต้องจากหลักฐานในพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา
และคัมภีร์เกี่ยวแก่การปฏิบัติทั้งหลายเพื่อความเข้าใจธรรมที่ลุ่มลึกที่พระพุทธองค์
ทรงแสดงไว้ เป็นประโยชน์เพื่อความดับทุกข์ทั้งปวง ถ้าแม้นมีความไม่ถูกต้องใน
อรรถในธรรมอันใด ขอให้ถือว่าเป็นความด้อยปัญญาของผู้เขียนเอง ขอจงได้ติติงกัน
โดยตรง อย่าได้ก้าวล่วงถึงบุคคลผู้ทรงคุณทั้งหลายที่เป็นที่มาของบทความนี้

การเจริญสติปัฏฐาน (แนวพองยุบ)

การเจริญสติปัฏฐานหรือ การเจริญวิปัสสนาแนว พองยุบ เป็นเทคนิควิธีการหนึ่ง
ที่มีต้นแบบของการปฏิบัติมาจาก ท่านพระโสภณมหาเถระ(มหาสีสยาดอ) โดยยึด
หลักการเจริญสติปัฏฐานที่พระพุทธองค์ตรัสสอนไว้ในมหาสติปัฏฐานสูตร ท่าน
เป็นพระที่เชี่ยวชาญทั้งด้านปฏิบัติและปริยัติ เป็นวิปัสสนาจารย์ที่เป็นที่ยอมรับ
อย่างแพร่หลาย มีสำนักปฏิบัติในประเทศพม่าไม่ต่ำกว่า๓๐๐แห่ง และอีกมาก
มายในประเทศอื่นๆ ด้านปริยัติ ท่านได้รับตำแหน่งผู้ตั้งปุจฉา ในการสังคายนา
พระไตรปิฎกครั้งที่๖ ของประเทศพม่า มรณภาพแล้วในปีพศ.๒๕๒๔


วิธีการปฏิบัติที่จะกล่าวถึง เป็นการปฏิบัติแบบเข้าสำนักปฏิบัติอย่างต่อเนื่อง แต่เมื่อ
ได้เรียนรู้เทคนิควิธีการโดยละเอียดด้วยประสพการณ์ของผู้ปฏิบัติ(ต่อไปจะเรียกว่า
โยคี ซึ่ง แปลว่า ผู้เพ่งเพียรเผากิเลส มิได้หมายถึง โยคี แบบฤาษีชีไพร )
ก็ควรนำมาประพฤติปฏิบัติในชีวิตประจำวันมากน้อยตามควรแก่โอกาสในฐานะที่
เป็นฆราวาส เป็นประโยชน์ในชีวิตประจำวันพร้อมกับเป็นการสั่งสมไว้เป็นนิสสัย
เพื่อการปฏิบัติในขั้นอุกฤตต่อไป ตามแต่โอกาสจะอำนวย

เริ่มต้นเมื่อ โยคีได้เสาะแสวงหาครูบาอาจารย์ และสำนักที่เป็นที่สัปปายะ (เหมาะสม
กับจริตของตน) พยายามสะสางการงาน และฝากฝังธุระทั้งหลายไว้กับใครสักคน ตัด
ปลิโพช คือ ความกังวลใจต่างๆให้ได้ทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นการงานที่ทำงาน และความ
รับผิดชอบที่บ้าน ตัดเล็บมือเล็บเท้า โกนหนวด ตัดผม  อาจชำระศีลของตนให้บริสุทธิ
อย่างจริงจังสักระยะหนึ่ง เพื่อเป็นการเตรียมตัวก่อนเข้าปฏิบัติ ไม่ตั้งเจตนาในการปฏิบัติ
โดยการคาดหวังว่าจะได้เห็นโน่นเห็นนี่หรือหวังว่าจะต้องได้เห็นสภาวะดีขึ้นกว่าที่เคย
ปฏิบัติมาแล้ว แต่ทำใจให้สบายๆ โดยอาจคิดว่าการปฏิบัติคือการเจริญมหากุศล
เป็นการบูชาคุณพระพุทธองค์ ตามที่พระพุทธองค์เคยตรัสไว้ว่า ปฏิบัติบูชาเป็นการบูชา
ที่พระพุทธองค์สรรเสริญที่สุด แล้วจึงถวายตัวกับอาจารย์เพื่อให้ท่านได้สั่งสอน

สมาทาน ศีลห้า หรือศีล๘
ถวายตัวกับพระรัตตนตรัย
เจริญมรณุสติสักห้าหรือสิบนาที
เจริญอสุภะกรรมฐานสักห้าหรือสิบนาที
เจริญเมตตากรรมฐานสักห้าหรือสิบนาที

การปฏิบัติในแนว "พองหนอ ยุบหนอ " จะเน้นมากเรื่องความต่อเนื่องของการกำหนดรู้
ตามหลักฐานที่มีมาในตอนท้ายว่าด้วยอานิสงค์ของการเจริญสติปัฏฐานว่า

"ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ นี้ อย่างนี้ตลอด ๗ วัน เขาพึงหวังผล ๒ ประการ
อย่างใด อย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน ๑ หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ เป็น พระอนาคามี ๑ ฯ"

ข้อนี้ท่านกล่าวเป็นอย่างเร็วที่สุด แต่อย่างช้าที่สุดก็ต้องต่อเนื่องจริงๆถึง๗ปีตามพระสูตร

ดังนั้นเราจะต้องกำหนดรู้อย่างละเอียดตลอดทั้งวันตั้งแต่ความรู้สึกแรกที่ตื่นนอนจนกระทั่ง
ความรู้สึกสุดท้ายก่อนจะหลับไป โดยทั่วไปก็ประมาณวันละ ๑๘ถึง๒๐ ชั่วโมง

การปฎิบัติแนวพองยุบ จะมีการกำหนด แบ่งเป็น ๓ ส่วนหลักๆ คือ
            การกำหนดอิริยาบทใหญ่ ได้แก่ การยืน เดิน(จงกรม) นั่ง นอน
            การกำหนดอิริยาบทย่อย ได้แก่ เวลาที่นอกจากการกำหนดหลักข้างต้น
            การกำหนด นามธรรมทั้งหมดที่เหลือ ได้แก่ เวทนา จิต ธรรม ที่เกิดขึ้น
ระหว่างการกำหนดอิริยาบทใหญ่และอิริยาบทย่อย

โดยทั่วไปของการปฏิบัติหลักในแต่ละวัน คือการเดินจงกรม สลับกับการนั่ง
ในช่วงวันแรกๆของการปฏิบัติ ท่านจะกำหนดให้เริ่มจากการเดินจงกรม
หนึ่งชั่วโมง นั่งหนึ่งชั่วโมง สลับกันไป ตลอดทั้งวัน แต่เวลาหนึ่งชั่วโมงอาจ
จะยาวไปสำหรับโยคีที่ไม่ได้ปฏิบัติเป็นกิจวัตรประจำวันก่อนเข้าปฏิบัติอย่าง
ต่อเนื่องนี้ ก็อาจเริ่มในวันแรกที่เดินจงกรมสลับนั่งอย่างละครึ่งชั่วโมง และเพิ่ม
ขึ้นเป็น๔๕นาทีในวันที่สอง และเป็นหนึ่งชั่วโมงในวันที่สาม โดยแบ่งเป็นช่วงเช้า
ก่อนอาหารเช้า ช่วงเช้าก่อน อาหารกลางวัน ช่วงบ่ายตลอดบ่าย ช่วงเย็น
มักมีการฟังธรรมจากครูบาอาจารย์ หลังจากฟังธรรมก็เดินจงกรมและนั่ง
อีกหนึ่งรอบ ก่อนเข้านอน แต่ในกรณีที่เป็นการเก็บอารมณ์จริงๆ วิปัสสนาจารย์
จะงดการฟังธรรมของโยคีผู้นั้น แม้แต่การส่งหรือสอบอารมณ์ วิปัสสนาจารย์จะ
เข้าหาโยคีเอง เพื่อให้อารมณ์ที่กำหนดของโยคีผู้นั้นต่อเนื่องไปอย่างเงียบๆ
และให้มีการรบกวนอารมณ์ของโยคีน้อยที่สุด

การกำหนดจะไม่มีคำว่าพักจากการกำหนด
ในระหว่างที่เว้นจากการเดินจงกรมและนั่งกำหนด จะเป็นการกำหนดอิริยาบทย่อย
ร่วมกับการ กำหนดเวทนา จิต ธรรม ที่อาจเกิด โดยตลอด ท่านผู้อ่านที่
ไม่เคยปฏิบัติอาจฟังดูแล้ว รู้สึกว่าจะไม่เครียดไปหรือ แต่โดยความเป็นจริงของ
ผู้ที่มีประสพการณ์ จะรู้ว่า ถ้าการกำหนดเป็นไปอย่างต่อเนื่องและกำหนดอย่าง
ถูกต้องแล้วจะไม่รู้สึกว่าเครียด แต่จะรู้สึกว่าเราทำงานตลอดทั้งวัน การที่เรากำหนด
อย่างต่อเนื่องนี้มันเป็นทั้งการทำงาน และเป็นการพักไปในตัว เช่นขณะที่นั่งกำหนด
เมื่อจิตเป็นสมาธิ ก็เป็นการพักไปในตัว แต่การพักนี้เราจะไม่ปล่อยให้จิตขาด
สติสัมปชัญญะ ระยะสามถึงสี่วันแรก ย่อมเป็นธรรมดาที่เราจะมีความเคยชินปล่อย
ใจให้เป็นไปตามกิเลสตัณหาต่างๆ จิตจะดิ้นรน กายจะกระสับกระส่าย แต่
จากการที่เราตั้งเจตนาไว้ตั้งแต่ต้น ว่าจะปฏิบัติบูชาบ้าง คิดถึง ความเพียรของพระ
พุทธองค์ก่อนตรัสรู้ ที่ท่านได้บำเพ็ญเพียรมาอย่างยิ่งยวด จนค้นพบทางสายเอก
เราเป็นเพียงแค่ปฏิบัติตามที่พระพุทธองค์ชี้ไว้แล้ว ซึ่งเป็นการง่ายกว่ากันมาก
กลับมัวชักช้าอยู่ใย บางทีอาจคิด ตอนเราตั้งใจมาปฏิบัติ ก็มิได้มีใครบังคับให้มา
ปฏิบัติ เราตัดสินใจมาด้วยตัวเอง แล้วใยจะต้องให้ใครมาบังคับให้กำหนดอีกเล่า
จึงควรตั้งใจใหม่ ว่าเราจะเพียรกำหนดทุกสิ่งทุกอย่างที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง
เมื่อคิดดังนี้ ก็กำหนดความคิดนี้ด้วยแล้ว จึงเพียรกำหนดอารมณ์ต่างๆต่อไป

การสำรวมอินทรีย์เป็นอีกประเด็นที่เราควรทำในระหว่างปฏิบัติ ดังที่พระพุทธองค์
ตรัสไว้ในสังยุตตนิกาย ว่า
 
         "..................
          พ.  ดูกรกุณฑลิยะ  สุจริต  ๓  อันบุคคลเจริญแล้ว  กระทำให้
มากแล้ว  ย่อมยังสติปัฏฐาน  ๔  ให้บริบูรณ์.
          ก.  ข้าแต่ท่านพระโคดมผู้เจริญ  ก็ธรรมเหล่าไหนที่บุคคลเจริญ
แล้ว  กระทำให้มากแล้ว  ย่อมยังสุจริต  ๓  ให้บริบูรณ์?
          [๓๙๖]  พ.  ดูกรกุณฑลิยะ  อินทรีย์สังวรอันบุคคลเจริญแล้ว 
กระทำให้มากแล้ว  ย่อมยังสุจริต  ๓  ให้บริบูรณ์
          ....................."

จากพุทธพจน์นี้ได้ความว่า การสำรวมอินทรีย์ ยังความบริบูรณ์แก่สุจริต๓ คือ
กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต สุจริต๓ ยังความบริบูรณ์ แก่สติปัฏฐาน ความสมบูรณ์
ในสติปัฏฐาน ทำให้โพชฌงค์๗ บริบูรณ์ โพชฌงค์ที่บริบูรณ์ ยังให้มรรคมีองค์๘บริบูรณ์
ดังนี้ ในการปฏิบัติสติปัฏฐาน การสำรวมอินทรีย์จึงมีความจำเป็น การสำรวมอินทรีย์
คือการสำรวม ใน ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ในทางปฏิบัติจริง ตากับหู จะเป็นทวารที่ต้อง
ระมัดระวังเป็นพิเศษ ท่านจึงมักจะเน้นให้เราหลบตาลงต่ำ เวลาเดินจงกรม หรือ
แม้เวลาเดินปกติ ไม่สอดส่ายสายตา ไม่พยายามเงี่ยหูฟังคนอื่นเขาพูด หรือแม้แต่
เสียงอื่นที่ผ่านเข้ามา ซึ่งงอาจเป็นเสียงที่ชอบ และการกำหนดที่ถูกต้อง หรือเรียกว่า
การมีสตินั่นเอง เป็นเครื่องมือ เช่น แม้หลบสายตาลงต่ำแล้ว ถ้าตายังเห็นอยู่ก็กำหนด
ว่า เห็นหนอๆที่อาการเห็น เมื่อกำหนดมากเข้า จะเป็นการเห็นสักแต่ว่าเห็นได้เอง
ได้ยินก็ทำนองเดียวกัน การพูดก็เป็นข้อหนึ่ง ต้องพูดให้น้อยที่สุด เท่าที่จำเป็น เช่น
การส่งอารมณ์กับวิปัสสนาจารย์ แม้การส่งอารมณ์ก็ต้องกระชับ ไม่พูดเพ้อเจ้อ ขณะพูด
ก็ต้องมีสติตามรู้อาการที่พูดด้วย

การเดินจงกรม นั้น เริ่มต้นยืนขึ้น เอามือวางซ้อนกันด้านหน้าหรือด้านหลังหรือ
ยืนกอดอกก็ได้ ขอให้เป็นท่ายืนที่รู้สึกสบาย การเก็บมือทั้งสองเพื่อไม่เป็นการรบกวน
สมาธิเวลาก้าวเดิน        ให้รู้สึกถึงอาการยืน หมายถึงเรารู้ว่าเรายืนอยู่โดยรวม
อย่างไร ก็กำหนดรู้ที่ความรู้สึกนั้นว่า ยืนหนอๆๆ การกำหนดให้กำหนดด้วยใจ
มิใช่กำหนดด้วยปาก ที่พอจะเทียบได้ คือ เวลาเราอ่านหนังสือ ถ้าเราอ่านโดยเอา
ความเข้าใจในความหมายเรียกว่าอ่านด้วยใจ แต่ถ้าอ่านโดยเอาใจใส่กับคำที่เราอ่าน
เราก็จะอ่านไม่รู้เรื่อง แต่ทั้งสองแบบก็ต้องมีการอ่าน ฉันใด การกำหนดด้วย คำว่า
ยืนหนอๆ หรือ คำอื่นๆที่จะกล่าวต่อไป ก็ทำนองเดียวกัน คือ ขณะที่กำหนดนั้น
ใจจะต้องจดจ่ออยู่ที่ความรู้สึกถึงอาการยืน ส่วนคำที่ใช้กำหนดเหมือนกับการสำทับ
กับจุดที่ใจกำหนดอยู่ เหมือนเป็นพยานว่า เรากำลังมีสติในการกำหนดรู้อยู่เป็นปัจจุบัน
นั้นๆ เป็นการยังความเพียรและสติให้ตั้งอยู่ขณะนั้นๆ

พระพุทธองค์ ตรัสย้ำเป็นเบื้องต้นของการเจริญสติปัฏฐานว่า
เราต้อง มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติในฐานที่เรากำหนดรู้อยู้ 

การที่เรากำหนดว่า ยืนหนอๆ ด้วยคำที่กำหนดนั้น เป็นการยังความเพียรและสติ
ให้ตั้งอยู่ขณะนั้นๆ ส่วนสัมปชัญญะคือ การที่เรารู้ชัดถึงอาการยืนนั้น

ดังที่พระพุทธองค์ตรัสในอิริยาบทบรรพว่า
" ภิกษุเมื่อเดิน ก็รู้ชัดว่าเราเดิน เมื่อยืน ก็รู้ชัดว่าเรายืน"

อาจมีคำถามว่า การเจริญวิปัสสนา เราจะต้องรู้ อารมณ์ที่เป็นปรมัตถ์ คือ ธรรม
ที่มีอยู่จริงมิใช่หรือ การใช้คำกำหนด ว่ายืนหนอๆ ยังเป็นสมมุติ การกล่าวดังนี้
ก็ถูกต้อง แต่ขอให้ทราบว่า การที่จะรู้อารมณ์ปรมัตถ์อย่างชัดเจนนั้นไม่ได้เป็นการ
ง่ายเลย เพราะเราอยู่ในโลกสมมุติมานาน และเป็นส่วนใหญ่ สติสมาธิปัญญายังไม่
เจริญ ความเห็นก็ย่อมเจือด้วยสมมุติเป็นธรรมดา สมมุติที่สำคัญที่เราต้องการทำลาย
คือ สมมุติที่เป็นเรา เป็นสัตว์บุคคล มิใช่หรือ แม้นเรามิได้ใช้คำกำหนด เช่นตามรู้
อาการเฉยๆ ก็ยังมิสามารถทำลายสมมุติอันนี้ได้ ในเมื่อยังไม่สามารถทำลายได้
ก็ต้องยอมรับสมมุติไปก่อน แต่สังเกตว่า การกำหนด ว่ายืนหนอๆ เป็นต้นนั้นตรง
กับอาการที่เป็นปรมัตถ์ หาได้กล่าวโดยความเป็นสมมุติซ้อนสมมุติเลย ทั้งยังเป็น
อุบายสอนใจ ว่า อาการของวาโยธาตุที่เคร่งตึงตั้งอยู่นั้น คือการยืน เท่านั้น มิได้มี
คนยืน เรายืน แต่อย่างใด เมื่อปัญญาเกิดขึ้น ย่อมเห็นได้ประจักษ์ชัดว่า มีเพียง
อาการยืน กับใจที่กำหนดรู้ว่ายืนเท่านั้น เป็นต้น

และเมื่อปัญญาญาณ เจริญขึ้นถึงระดับหนึ่ง แม้จะพยายามกำหนดด้วยคำใดๆก็
กำหนดไม่ได้ ถึงตรงนั้น การกำหนดรู้จึงเป็นเป็นปรมัตถ์โดยแท้ แต่ขณะนั้นจิต
จะมีสติสมาธิและความเพียรที่มีกำลัง จิตที่กำหนดจะจดจ่อ ด้วยตัวเองเหมือนเป็น
อัตโนมัติ รู้โดยความเป็นสภาวะธรรมจริงๆ ซึ่งจะเด่นออกมาในลักษณะของความ
ไม่เที่ยงบ้าง เป็นอาการที่ไม่ทนต่อการตั้งอยู่บ้าง เป็นอาการที่ปราศจากตัวตนอย่าง
ชัดเจน หรือบังคับบัญชาไม่ได้บ้าง การใช้คำกำหนด ณ ขณะนั้นที่พอทำได้คือ
รู้หนอๆ เท่านั้น ที่คอยกำกับอยู่

ขอย้อนกลับมาที่การเดินจงกรมต่อ เมื่อกำหนดอยืนหนอสักสามครั้งแล้ว จึงเริ่มเดิน
ระยะที่หนึ่ง โดยกำหนดขวาย่างหนอ ซ้ายย่างหนอ

การเดินจงกรม ควรเดินให้เป็นธรรมชาติ แต่ให้ช้าลงกว่าการเดินปกติพอที่เรา
จะกำหนดเห็นอาการเคลื่อนไหวในการเดินชัดเจน และสติตามกำหนดได้ทัน
ไม่เดินเกร็งขา หรือส่วนใดส่วนหนึ่ง ระยะก้าวสั้นๆพอประมาณ คือปลายเท้าข้าง
หนึ่งห่างจากส้นเท้าอีกข้างหนึ่งเล็กน้อยหรืออาจพอดีกับส้นเท้าอีกข้าง เพราะถ้า
ก้าวยาวกว่านี้จะทำให้เกิดการเกร็งของกร้ามเนื้อมากเกินไป ทำให้เมื่อเดินนานๆ
จะปวดน่องหรือต้นขา การยกเท้าระหว่างย่างก็ไม่ต้องยกสูง ให้ยกขึ้นเพียงประมาณ
สองนิ้วจากพื้น แล้วเหยียบลงให้เต็มฝ่าเท้า ไม่ต้องใช้ปลายเท้าลงก่อน เพราะธรรม
ชาติของการเดินจะเป็นเช่นนั้น โดยปกติการเดินจะช้าลงเรื่อยๆเนื่องจากความ
ละเอียดของการกำหนด แต่อย่าไปบังคับให้ช้า เพราะเป็นการฝืนธรรมชาติ

ระยะทางที่ใช้เดินจงกรม นั้นยาวประมาณยี่สิบก้าวสั้นๆ หรือประมาณห้าถึงหก
เมตร ให้เดินกลับไปมาในทางจงกรมนี้จนครบกำหนดเวลาประมาณหนึ่งชั่วโมง

การกำหนดเดินจงกรมระยะที่หนึ่งนี้ ไม่ต้องแยกกำหนดเป็น ขวา..ย่าง...หนอ
เป็นจังหวะ คือซ้าย ยกส้นขึ้น ขวา ย่าง หนอลง ไม่ทำเช่นนั้น เพราะจะเป็นการฝืน
ความเป็นจริง และไม่เป็นธรรมชาติ และจะไปสับสนกับการเดินระยะที่สาม
คือ ยกหนอ ย่างหนอ เหยียบหนอ แต่ให้กำหนดขวาย่างหนอ ให้ลงพอดี ตั้งแต่
เริ่มยกเท้า และจบลงที่เท้าสัมผัสพื้น(โดยทั่วไปจะเริ่ม หนอตอนเท้าเริ่มหย่อนลง)
โดยที่ใจจะจดจ่ออยู่ที่อาการตั้งแต่เริ่มยกเท้า แล้วอาการที่เคลื่อนไปโดยตลอดจน
กระทั่งอาการที่เท้าหยุดนิ่ง เมื่อปฏิบัติใหม่ๆ จะใช้อาการเคลื่อนไหวของเท้าเป็น
ประธานในการเฝ้าติดตามกำหนด แต่เมื่อสติสมาธิมีกำลังแก่กล้าขึ้น อาการขยับ
แม้เล็กน้อยจะถูกรับรู้โดยทั่วถึง ทั้งร่างกาย ไม่เฉพาะที่เท้าอีกต่อไป แต่แรกปฏิบัติ
ให้เริ่มที่อาการที่เท้าไปก่อน และข้อสำคัญอีกข้อ คือ ไม่ใช่กำหนดโดยการสร้าง
หรือคิดให้เห็นรูปร่างสัณฐานของเท้า เพราะนั่นไม่ใช่เป็นการกำหนดที่ตัวสภาวะ
ปรมัตถ์แต่เป็นบัญญัติ อย่างชัดเจน แม้กำหนดไปก็จะไม่เห็นสภาวะธรรมที่แท้จริงได้

การปฏิบัติแบบเข้ารับการอบรมนั้น อาจารย์อาจให้โยคี เพิ่มจังหวะการกำหนด
ตามจำนวนวันของการเข้าปฏิบัติ เช่น วันแรก กำหนดระยะที่หนึ่ง วันที่สองระยะ
ที่สอง จนถึงระยะที่หก ในวันที่หกที่เจ็ด ขอให้ทราบว่า นั่นเป็นรูปแบบของการ
อบรมเพื่อให้เรามีประสพการณ์และเรียนรู้ การเดินให้ครบระยะที่ควรทราบ เพื่อจะ
ได้นำไปใช้ในการปฏิบัติด้วยตนเอง แต่โดยการปฏิบัติตามหลักการแล้ว ท่านจะ
เพิ่มระยะการกำหนด ตามกำลังของสติสมาธิที่เจริญก้าวหน้าขึ้น หรือกล่าวอีกอย่าง
คือตามลำดับญาณที่เจริญขึ้น เพื่อรักษาสมดุลย์ของอินทรีย์ คือ สมาธิ วิริยะ และสติ
เพื่อให้เจริญขึ้นเป็นพละ๕ นี่เป็นเหตุผลหนึ่ง ซึ่งในทางปฏิบัติ โยคีจะเห็นเองว่า การ
กำหนดระยะหนึ่งอาจมีช่วงเวลาห่างมากขึ้น นั้นเป็นเพราะสติมีความไวมากขึ้น จึง
มีการเพิ่มระยะการกำหนด คือ
ระยะที่หนึ่ง      ซ้ายย่างหนอ ขวาย่างหนอ
ระยะที่สอง       ยกหนอ เหยียบหนอ
ระยะที่สาม      ยกหนอ ย่างหนอ เหยียบหนอ
ระยะที่สี่          ยกส้นหนอ ยกหนอ  ย่างหนอ เหยียบหนอ
ระยะที่ห้า        ยกส้นหนอ ยกหนอ ย่างหนอ ลงหนอ ถูกหนอ
ระยะที่หก       ยกส้นหนอ ยกหนอ ย่างหนอ ลงหนอ ถูกหนอ กดหนอ

อย่าได้กังวลเกียวกับระยะการเดิน เพราะนั่นไม่ใช่ปัจจัยหลัก การกำหนดรู้ให้
ถูกต้อง ตรงสภาวะ ได้ปัจจุบันอารมณ์ อย่างต่อเนื่อง ตามอาการที่เกิดขึ้นตามเป็นจริง
เป็นสิ่งสำคัญของความก้าวหน้าในการปฏิบัติ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง อิริยาบทย่อย ที่
แม้เราจะรู้นักหนาว่า มีความสำคัญ แต่ในทางปฏิบัติ กรรมฐานมักจะรั่วก็ตรงช่วง
นี้นี่เอง ด้วยอำนาจของกิเลส คือ ความเกลียดคร้าน ทำให้ไม่ยอมกำหนด เป็นเหตุ
ให้สติ สมาธิ ไม่ติดต่อกันเป็นเส้นด้าย ก็ขอเน้นอีกครั้งว่าความต่อเนื่องของการ
กำหนดเป็นปัจจัยสำคัญต่อความก้าวหน้าในการปฏิบัติจริงๆ

ในระหว่างที่เดินจงกรม เกิดคิดถึงบ้าน ก็ให้หยุดเดินทันที และกำหนดอาการที่
คิด ว่าคิดหนอๆๆ จนความคิดดับไป จึงเริ่มเดินต่อไป อาจรู้สึกคันที่ส่วนใดส่วน
หนึ่งของร่างกาย ก็ให้ไปกำหนดที่อาการคันนั้นว่า คันหนอๆๆ เมื่ออารมณ์อื่นเกิด
ขึ้นชัดกว่า ก็ให้ย้ายการกำหนดไปที่อาการนั้นๆ อาจได้ยินเสียงสุนัขเห่า ก็ให้
กำหนด ได้ยินหนอๆ จนกว่าความใส่ใจในเสียงน้อยลงหรือหายไป หรือมีอารมณ์
อื่นเกิดขึ้นอีก ก็ไปกำหนดอารมณ์ที่เกิดชัดนั้นๆ การกำหนดจะเป็นไปในทวาร
ทั้งหก นอกเหนือไป จาก ทวารหลัก คือ กายทวาร ทวารที่เหลือ คือ ตา หู จมูก
ลิ้น ใจ การกำหนดดังกล่าวเป็นการเจริญ ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐานในอายตนะ
บรรพ ส่วนการกำหนด ความไม่สบายใจ ไม่สบายกาย มีความปวด อาการคัน
เหล่านี้เป็น เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน เมื่อจิตเกิดความคิดฟุ้งซ่าน คือ อาการที่
อารมณ์มาปรากฏไม่แน่นอนเดี๋ยวคิดโน่น คิดนี่ จับความคิดไม่ได้ ก็ให้กำหนดว่า
ฟุ้งซ่านหนอ หรือฟุ้งหนอๆ อย่างนี้ เป็นการเจริญ จิตตานุปัสสนา หรือ นิวรณบรรพ
ในธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน ในทางปฏิบัติ ไม่ต้องไม่สนใจว่าเป็นฐานไหน แต่
เมื่อรู้อย่างไรก็กำหนดตามที่รู้ คำที่ใช้กำหนดก็เป็นคำที่เราสื่อกับตัวเราเอง ขอให้
เป็นคำง่ายๆ ที่ถูกตรงกับอาการนั้นๆ ก็เพียงพอ เมื่อปฏิบัติต่อไปเรื่อยๆ ก็จะเชี่ยว
ชาญเอง เพราะสภาวะธรรมตามเป็นจริงที่เกิดขึ้น ก็จะเกิดขึ้นซ้ำๆ วนเวียนไปมาให้
เรากำหนดอยู่อย่างนั้น

ผมขอจบตอนที่หนึ่งไว้ตรงนี้ก่อนนะครับ
อาจเป็นอาทิตย์หน้าถึงจะได้เขียนต่อ

ขอความเจริญในธรรมจงมีแด่ผู้ใฝ่ธรรมทุกท่านครับ

ผมไม่ค่อยได้ตั้งกระทู้เลยใส่ช่อง  จากคุณ เป็น อีเมล์
ขอโทษครับ

สาธุ ขอบคุณครับ

ขอบคุณครับคุณรูปนามหนึ่ง รออ่านต่อครับ

สาธุ ขอบคุณครับ คุณรูปนามหนึ่ง 
โยคีน้อยจอมราชันย์จะไปทำการบ้านระหว่างรออ่านตอนที่ 2 ครับ

ขอบคุณครับจะลองนำไปปฏิบัติ

อนุโมทนาครับ คุณรูปนามหนึ่ง
ขอ safe ไว้ก่อน

ขออนุโมทนา  และจะรออ่านตอนต่อไปครับ

ขอบคุณครับ

ขอบพระคุณค่ะ ^_^

สาธุกับคุณพี่รูปนามหนึ่งครับ _/I\_

ขอร่วมอนุโมทนาสำหรับความรู้ประเทืองปัญญาด้วยครับ

ขออนุโมทนา ด้วยครับ _/|\_
รออ่านตอนต่อไป และขออนุญาต save ไปอ่านครับ

สาธุครับ คุณรูปนามหนึ่ง

ขออนุโมทนา  ครับ

สาธุๆๆ  ครับ

สาธุครับคุณรูปนามหนึ่ง นับว่าแนวยุบพองน่าศึกษาจริงๆ
ต้องรออ่านต่อครับ

ผมขออนุญาตใช้พื้นที่นี้ กล่าวถึงความแตกต่างระหว่างสมถะกับวิปัสสนาสักเล็กน้อย
เพราะเรื่องนี้เป็นเรื่องใหญ่ที่ผู้ปฏิบัติพลาดกันมาก ดังนี้
1. สมถะใช้อินทรีย์คือสมาธิเป็นหลัก ส่วนวิปัสสนาใช้อินทรีย์ทั้ง 5
ที่ขาดไม่ได้เลยคือ(สัมมา)สติ และปัญญา(สัมปชัญญะ) ซึ่งในสมถะไม่มี
2. สมถะใช้บัญญัติเป็นอารมณ์ ส่วนวิปัสสนาใช้ปรมัตถ์เป็นอารมณ์
3. สมถะมีการรู้อารมณ์อันเดียวโดยต่อเนื่อง เช่นลมหายใจ คำบริกรรม กสิณ
ส่วนวิปัสสนาจะรู้รูปนามเป็นอารมณ์
หรือจะจำแนกรูปนามออกเป็น กาย เวทนา จิต ธรรม ก็ได้
4. สมถะมีวิธีการคือการปรุงแต่งอาการของจิต
เช่น เพ่ง คิดน้อมไป บริกรรม ฯลฯ
ส่วนวิปัสสนาใช้วิธีมนสิการ โดยรู้ปรมัตถ์ตามความเป็นจริง
ที่กำลังเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป โดยไม่ได้จงใจใช้ความปรุงแต่งใดๆ
5. สมถะมุ่งทำให้เกิดสมาธิที่หนักแน่นต่อเนื่อง
คืออุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ
ส่วนวิปัสสนาจะมีสมาธิแบบจิตตั้งมั่นเป็นขณะๆ ไป
ไม่สนใจทำความต่อเนื่องของสมาธิ
(แต่เมื่อรู้รูปนามไปถึงจุดหนึ่งที่จิต "พอ" แล้ว
จิตจะรวมเข้ามาเป็นอัปปนาสมาธิโดยอัตโนมัติได้เอง
โดยรวมเข้าได้ถึงรูปฌานที่ 5
ตลอดถึงอรูปฌานซึ่งมีองค์ฌานเหมือนรูปฌานที่ 5 คืออุเบกขากับเอกัคตา)
6. ผลของสมถะคือความสงบสุขของจิต
ส่วนผลของวิปัสสนาคือรู้ทุกข์ และเกิดปัญญาเห็นไตรลักษณ์
7. ผลได้ของสมถะคือฌาน 8 และอภิญญา 5
ส่วนผลได้ของวิปัสสนาคือวิปัสสนาญาณ มรรค ผล นิพพาน
8. สมถะพาจิตให้ถึงความหลุดพ้นชั่วขณะด้วยการข่มจิต
ส่วนวิปัสสนาพาให้ถึงความหลุดพ้นอย่างเด็ดขาด
คือกิเลสตัณหาไม่กลับกำเริบขึ้นอีก
9. วิธีทำสมถะมีนับไม่ถ้วน แต่ย่อลงเป็นตัวอย่างในกรรมฐาน 40
ส่วนวิปัสสนามีทางสายเดียว
คือการเจริญสติสัมปชัญญะให้ถูกต้องตามหลักของสติปัฏฐาน

ฝากเรื่องนี้ไว้ให้พวกเราครับ จะได้ช่วยกันตรวจสอบแนวยุบพอง
ตลอดจนแนวทางปฏิบัติอื่นๆ ที่จะมีผู้นำมาเขียนในลานธรรมต่อไป
เพราะทองแม้ย่อมไม่กลัวไฟ
และผมเชื่อมั่นว่า คุณรูปนามหนึ่ง ก็กล้าท้าพิสูจน์ด้วย
สำหรับผมเองเคยศึกษางานของพระอาจารย์เชตวันสยาดอ
และพระอาจารย์สีสยาดอ แล้ว
ก็เห็นว่าเป็นแนวทางที่น่าสนใจมากแนวทางหนึ่งครับ

ธรรมะนั้นเรียนโดยไม่ลงมือทำ ก็ได้ประโยชน์น้อยครับ
แม้จะจบถึงมหาปัฏฐาน ถ้ากิเลสหยาบๆ สักตัวก็ไม่เคยเห็น
ก็ไม่นับว่าเป็นชาวพุทธที่ได้ประโยชน์จากการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า
เท่าที่ควรจะได้หรอกครับ

ผมขออนุญาตพี่สันตินันท์ ครับ

ที่พี่พูดมาในความเห็นที่ 16 ผมเห็นด้วยหมดครับ
แต่เฉพาะเรื่องกรรมฐานของสมถะ และวิปัสสนานั้น
เท่าที่ผมได้ยินมา กรรมฐานของวิปัสสนา ก็มี 40 เหมือนกันครับ
เพียงแต่เป็นคนละอย่างกับสมถะ
ของสมถะนั้น ได้แก่ ปถวีกสิณ ฯลฯ เป็นต้น
ส่วนของวิปัสสนานั้น ได้แก่ พิจารณาในความเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา
ซึ่งในปฏิสัมภิทามรรค พระธรรมบดีสารีบุตรได้แจกเป็น 40 เช่นเดียวกัน
เช่น เป็นดังโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร ฯลฯ เป็นต้น
ทำให้เรามักสับสนกันระหว่างกรรมฐานของทั้งสองอย่าง

หรือแม้แต่อานาปานสติ ก็เป็นได้ทั้งกัมมฐานของสมถะ และวิปัสสนา
แต่วิธีพิจารณาต่างไปคนละอย่าง
มักจะน้อมไปทางสมถะเสียก่อนเป็นส่วนใหญ่
เพราะลมหายใจมักไหวไปตามสภาพจิต
จริงเท็จอย่างไร ก็ให้ผู้รู้ได้แจกแจงเถิดนะครับ
ที่ผมรู้มา ก็ไม่ละเอียดนัก อาจผิดพลาดได้

ขอบคุณคุณ 0 ครับ แต่กระทู้นี้เป็นเวทีที่คุณรูปนามหนึ่งจะกล่าวถึงแนวยุบพอง
ผมจึงขอกล่าวเพียงสั้นๆ ก่อนว่า
ปัญหาเรื่องแนวปฏิบัติวิปัสสนาในพระสูตรกับแนวในพระอภิธรรม เป็นเรื่องน่าศึกษามาก
คือแนวพระสูตรดูเหมือนจะเน้นถึงเรื่อง เกิด แก่ เจ็บ ตาย กันจริงๆ
และดูเหมือนจะยอมรับเรื่องการคิดพิจารณาด้วย
ส่วนแนวพระอภิธรรมกลับไปเน้นเรื่องการรู้ปรมัตถ์ ไม่ยอมรับเรื่องการคิด

ผมเองเริ่มต้นมาจากการหัดดูจิต ก็เป็นการรู้นามปรมัตถ์
และได้เห็นว่าการคิดพิจารณา
เป็นอุบายให้จิตสงบและปล่อยวางความยึดของจิตในขั้นต้น
ประกอบกับยังไม่เคยเห็นนักปฏิบัติที่คิดจนปล่อยวางได้จริงๆ
กระท่ังครูบาอาจารย์พระป่า แม้จะเริ่มจากการคิดพิจารณากาย
แต่ที่สุดก็มาลงที่การรู้ปรมัตถ์ของรูปนาม
ด้วยการมีสติสัมปชัญญะในชีวิตประจำวันนี่เอง

เนื่องจากผมมีความรู้จำกัด
เรื่องนี้คงต้องขอฟังความเห็นของผู้ที่รอบรู้ต่อไป
ว่าสมควรอธิบายถึงความแตกต่าง
ของแนวทางปฏิบัติในพระสูตรกับพระอภิธรรมอย่างไรดี
คำตอบเรื่องนี้น่าจะมีอยู่ครับ
เพียงแต่เรายังอธิบายกันไม่ชัดเท่านั้นเอง
เรื่องนี้ต้องค่อยๆ ช่วยกันพิจารณาด้วยเหตุผลครับ
เพราะที่ผ่านมา เราทะเลาะกันในลานธรรมด้วยเรื่องนี้มาหลายรอบแล้ว

ครับพี่สันตินันท์

ไว้ค่อยๆคุยกันเป็นกระทู้ใหม่ เป็นประเด็นๆไปก็ดีครับ
แต่สำหรับผมตอนนี้ คงยังมีความละเอียดอ่อนน้อยไปหน่อย
เพราะยังไม่เห็นความแตกต่างระหว่างพระสูตรกับพระอภิธรรมที่พี่ว่าครับ
ผมยังเข้าใจว่า ทั้งพระสูตรและพระอภิธรรม ลงกันได้ทั้งปริยัติปฏิบัติทุกเรื่อง
เรื่องนี้ ถ้าได้ความเห็นพี่ดังตฤณ พี่ผู้ไม่ประสงค์ออกนาม พี่รูปนามหนึ่ง
พี่ควิน พี่วิชา และพี่ๆคนอื่นๆด้วย คงได้ประโยชน์มากๆเลยครับ

ตอนนี้ ขอตั้งสติพิจารณากระทู้นี้ก่อนตามที่พี่ว่าครับ

เนื่องจากความรู้ทางอภิธรรมไม่ค่อยเข็มแข็งนัก
แต่เท่าที่แอบอ่านๆมา ผมคิดว่า
ความรู้พระสูตร หรืออภิธรรม หรือจากที่เราปฏิบัติเองไม่เห็นจะขัดแย้งกันเลย
ดูออกจะเป็นลูกรับ  ลูกส่งกันอย่างดี  ยิ่งเมื่อเทียบกับการปฏิบัติดูจิตตัวเองด้วยแล้วด้วย ยิ่งรู้สึกชัดเจนขึ้นด้วย
อย่างไรเสียผู้รู้อภิธรรมก็ขยันๆเข้ามาให้ความรู้หน่อยก็แล้วกันครับ
: )
คุณ 0 ครับ  ผมไม่เคยได้ยินเรื่องวิปัสสนากัมฐาน 40 วิธีมาก่อน
หากใครมีรายละเอียดตรงนี้ ช่วยขยายให้ฟังด้วยครับ

หนูเคยได้ยินแต่สมถะกรรมฐาน 40 วิธีค่ะ

ขอเห็นแย้ง คุณสันตินันท์ ดังนี้
1. สมถะ ก็ใช่ปรมัตต์เป็นอารมณ์ เช่น อารมณ์ ที่สามารถใช้ได้ถึง อรูปณาณ ใช่ ลมหายใจ (รูป), กสิณ (น้ำ, แสง, ไฟ (ความร้อน)) หรือ ในขั้นอรูปณาณ เช่น สัญญา ล้วนเป็นปรัมัตต์ ไม่ใช่บัญญัติ
2.   ความเห็นผม สมถะเป็น ฐานที่ดีของวิปัสสนา โดยเฉพาะการเลือกวิธีที่เหมาะสม อย่างเช่น อาณาปนสติ (ลมหายใจ) สามารถใช่ในการสร้างสติได้ ลองไปดูใน หมวด กายนุปัสสนา จะมีการกล่าวถึงลมหายใจ เช่น เห็นกายในกาย มีสติ ลมหายใจยาว ก็รู้ว่ายาว ลมสายใจสั้นก็รู้ว่าสั้น อีกอย่างหนึ่งไม่ใช่สมถะทุกวิธีที่ทำให้เกิดอภิญญา (ซึ่งอาจทำให้หลงทางได้)  คุณจะได้อภิญญา ต้องฝึก กสิณ และต้องได้อรูปณาน นอกจากนี้ ต้องฝึกการ  jump ระหว่างณานชั้นต่าง  ๆ อย่างคล่องแคล่ว ส่วนบางคนที่ฝึกนิดหน่อยก็ได้ นั้นเป็นเพราะบุญเก่านะครับ การมองว่าเป็นสมถะหรือวิปัสสนา อยู่ที่เปลียนมุมมอง (แน่นอนก็ต้องใช้ปัญญา) เช่น การฝึกอาณาปานสติ ถ้าคุณพิจารณาลมสัมผัสปลายจมูก หรือท้องยุบพอง แล้วคุณเกิดสมาธิแล้วสงบ คุณก็ฝึกสมถะ แต่ถ้าคุณเห็น การสั้น-ยาวของลมหายใจ ก็เป็น กายนุปัสสนา แต่ถ้าคุณมองเห็นต่อ ถึงความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น ความไม่คงทน เป็นไตรลักษณ์ สิ่งทีคุณเห็น ก็เป็น ธรรมานุปัสสนา ใช่หรือไม่ แม้นแต่การฝึกกสิณ ถ้าคุณพิจารณาเห็น แล้วเกิดปัญญา มันก็เป็นวิปัสสนาได้เช่นกัน
3.   สมาธิทำให้มองเห็นบ้างสิ่งที่ในขณะปกติคุณมองไม่เห็น บางคนเมื่ออยู่ในสมาธิเห็น มหาภูตรูป เป็นสภาพที่เกิดขึ้นในจุดที่พิจารณา ในขณะที่ปกติจะมองไม่เห็น ซึ่งเป็นฐานที่ดีเพื่อพิจาราให้เห็น ความไม่ใช่ตัวตน
4.  สมาธิ 40 วิธี ศึกษาได้จากพุทธธรรมของพระธรรมปิฎก

ขอบคุณมากครับ

ขอบคุณ คุณ aj ครับที่กรุณาให้ความรู้เพิ่มเติม
เรื่องการปฏิบัติเป็นเรื่องที่ละเอียดอ่อนมาก
ค่อยๆ ศึกษากันไปในหมู่กัลยาณมิตรอย่างนี้เป็นเรื่องดีครับ
ผมก็ได้ความรู้จากพวกเราเสมอๆ แหละครับ

สำหรับเรื่องสมถะและวิปัสสนานั้น ไม่เพียงแต่ต้องรู้อารมณ์ให้ถูกเท่านั้น
สภาวะของจิตที่จะเจริญวิปัสสนาก็ต้องถูกต้องด้วย
อย่างจิตที่ประกอบด้วยญาณก็อย่างหนึ่ง
จิตที่ไม่ประกอบด้วยญาณก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง
เช่นการรู้ปรมัตถ์นั้น สัตว์ที่มีตา เช่นแมว นก เป็ด ไก่
ก็สามารถรู้รูปอันเป็นปรมัตถ์ได้ตามธรรมชาติ คือเห็นสีที่ตัดกัน
แต่เขาไม่มีสติและญาณจะรู้รูปปรมัตถ์นั้นได้
จิตจึงไปติดข้องอยู่เพียงการรู้บัญญัติ คือเห็นคน เห็นต้นไม้ เห็นภูเขา

หรืออย่างบางคนเพ่งกสิณไฟ ถ้าเห็นไฟเป็นดวงไฟ ก็ยังเป็นบัญญัติ
เพราะธาตุไฟนั้นรู้ได้ด้วยกาย ไม่ใช่ด้วยตา
แต่ถ้านั่งใกล้กองไฟ หรือนั่งกลางแดด แล้วรู้สึกร้อน
อันนี้จึงเป็นการรู้ปรมัตถ์ของธาตุไฟคือความร้อน
แต่การรู้ความร้อนก็ไม่ใช่กสิณไฟ

แต่ถ้ามองดวงไฟ แล้วเห็นสีที่ตัดกันตรงหน้า
อย่างนี้ก็เป็นการรู้รูปปรมัตถ์
แต่ถ้าขณะนั้นสติจับเข้าไปที่ดวงไฟ
แล้วจิตไม่มีสัมมาสมาธิคือไม่ตั้งมั่นเป็นผู้รู้ผู้ดู แต่ถลำเข้าไปยึดไฟ
แล้วกำหนดนิมิตไฟไว้ด้วยใจ
และจิตไม่ประกอบด้วยญาณ ไม่สามารถสักว่าเห็นรูปตรงหน้าโดยความเป็นรูป
และมีความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา
อย่างนี้ก็ยังไม่เป็นการเจริญวิปัสสนาจริงๆ
บรรดากสิณไฟ จะเดินในแนวทางอย่างหลังนี้ครับ
แม้กสิณอย่างอื่นก็ดำเนินในลักษณะเดียวกัน
คืออาศัยรู้รูปด้วยตา แล้วกำหนดจำรูปนั้นไว้ด้วยใจ
จึงสามารถกำหนดย่อขยายรูปนั้นได้ด้วยใจในขั้นปฏิภาคนิมิต
ดังนั้นตำราท่านจึงจัดเอากสิณไว้เป็นสมถะครับ
และอารมณ์ที่ใช้ก็คือบัญญัติ
เพราะไม่ใช่รูปที่เห็นด้วยตาโดยตลอด แต่เป็นรูปที่จำไว้ด้วยใจ

สำหรับแนวทางปฏิบัติตามนัยพระสูตรกับพระอภิธรรมนั้น
ผมเห็นด้วยกับคุณชูฤทธิ์ครับ ว่าไม่ได้ขัดแย้ง แต่สืบเนื่องกัน
คือวิปัสสนาตามนัยพระสูตรนั้น ยังมีการพิจารณา
ความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ของบุคคล ตัวตน สัตว์ เรา เขา
เมื่อทำมากเข้า สติปัญญากล้าแข็งขึ้น
ก็จะสามารถดำเนินวิปัสสนาตามนัยอภิธรรมได้
คือสามารถรู้ปรมัตถธรรม อันไม่มีบุคคล ตัวตน สัตว์ เรา เขา
และสามารถเห็นไตรลักษณ์ได้ โดยไม่ต้องคิดพิจารณาแต่อย่างใด

ผมเองมีความรู้จำกัดและเป็นผู้ยังต้องศึกษาอีกมากครับ
ถ้ากล่าวอะไรไม่ถูกต้องขอให้ช่วยกันแนะนำด้วย
รับรองว่าไม่ดื้อหรอกครับ ขอบคุณครับ
และที่จริงผมไม่อยากทำให้กระทู้นี้ของ คุณรูปนามหนึ่ง
เกิดประเด็นอะไรมากมายเลยครับ
เพราะอยากจะเก็บไว้เป็นสมบัติของลานธรรมเฉพาะเรื่องยุบพอง
แต่เพราะมือบอนมาเขียนเข้า ก็เลยแตกประเด็นออกไป
ต้องขออภัยคุณรูปนามหนึ่งอย่างมากเลย
และผมคงไม่เขียนอะไรในกระทู้นี้อีกแล้วครับ

สาธุครับผมได้ข้อคิดอีกแล้ว ถึงแตกประเด็นไปนิด

สาธุครับ พี่สันตินันท์

อธิบายได้ดีจริงครับ
พลอยอนุโมทนากับพี่เอเจ ด้วยครับที่ได้รู้เพิ่มขึ้นอีก

ที่คุณ (0) กล่าวถึงวิปัสสนา ๔๐ แบบ น่าจะหมายถึงการหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยาม โดยอาการ ๔๐ คือโดยความไม่เที่ยง ๑๐ ความเป็นทุกข์ ๒๕ และความเป็นอนัตตาอีก ๕ รวมเป็นอาการ ๔๐ ซึ่งผู้ปฏิบัติเมื่อถึงสัมมสนญาณแล้วจะเห็นโดยอาการ ๔๐ นี้ ตามสมควร

         สามารถดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ ในวิสุทธิมรรค และในปริจเฉทที่ ๙ ในอภิธัมมัตถสังคหะ ซึ่งยังมีรายละเอียดอีกมาก เช่น เรื่องมหาวิปัสสนา ๑๘ เพื่อจะได้มีความรู้กว้างขวางอันจะเป็นประโยชน์ให้การกำหนดอารมณ์ของวิปัสสนามีความชัดเจนและถูกต้องยิ่งขึ้น

แม่นแล้วครับ พี่ผู้ไม่ประสงค์ออกนาม
ขอบคุณหลายๆครับ

วิปัสสนากัมมัฏฐาน 40 ที่ผมว่า ก็คือ อันนี้แหละครับ
เพียงแต่ผมรู้มาจากปฏิสัมภิทามรรค ไม่ใช่จากวิสุทธิมรรคโดยตรงครับ

ของผมเป็น 0 เฉยๆครับ ไม่ต้องใส่วงเล็บให้หรอกนะครับ
ทางพี่ที่เขาดูแลระบบอยู่ จะใส่วงเล็บให้เองครับ

ได้อ่านบทความเรื่องแนวทางการปฏิบัติวิปัสสนาแนวยุบพองของคุณรูปนามหนึ่งแล้ว ต้องขออนุโมทนาในความเกื้อกูลที่คุณรูปนามหนึ่งเอื้อเฟื้อแก่ผู้ปฏิบัติที่สนใจศึกษาทั้งหลายในลานธรรมนี้

ผมเป็นคนหนึ่งที่เคยศึกษา และปฏิบัติตามแนววิปัสสนาวิธีนี้มาระยะหนึ่ง ก็อยากจะขออนุญาตคุณรูปนามหนึ่งแสดงความคิดเห็นเพิ่มเติมเกี่ยวกับแนวทางการปฏิบัติที่เจ้าของกระทู้ได้บรรยายไว้ แล้วข้างต้น หากเนื้อความใดในส่วนที่ผมกล่าวมีข้อผิดพลาด หรือความไม่ถูกต้อง อันเนื่องมาจากความเขลาของผม ขอความกรุณาท่านผู้รู้ทั้งหลายชี้แนะข้อผิดพลาดเหล่านั้น เพื่อความเห็นถูกด้วย

ในการปฏิบัติแบบยุบพองครูบาอาจารย์หลายท่านมักจะเน้นการกำหนดให้ทันปัจจุบัน ซึ่งคำว่า”กำหนด”นี้เองที่กำลังจะทำให้เกิดปัญหา หากผู้ปฏิบัติขาดความเข้าใจที่ถูกต้อง

คำว่า”กำหนด”นั้น คือการใช้บัญญัติ(ซึ่งเป็นเรื่องรอง) ไปกำกับสภาพปรมัตถ์ที่ปรากฏในอารมณ์ปัจจุบัน(ซึ่งเป็นเรื่องหลัก) ผู้ปฏิบัติจำนวนมากที่ยังมีความเข้าใจคลาดเคลื่อนจึงมีความกังวลกับการใช้บัญญัติในการกำหนดสภาวะต่าง ๆ ของตนมากกว่าการใส่ใจพิจารณาสภาพปรมัตถ์ที่กำลังปรากฏในปัจจุบันขณะ และเป็นปัจจุบันอารมณ์ ทำให้ท่านผู้ปฏิบัติเหล่านั้นเผลอสติได้โดยง่าย  บางครั้งผู้ปฏิบัติหลายท่านก็พยายามบริกรรมถี่ ๆ จนกลายเป็นการสร้างสภาพธรรมใหม่ขึ้นปิดบังสภาพปรมัตถ์แท้จริงที่กำลังปรากฎ

ตัวอย่างเช่น ผู้ปฏิบัติบางท่านเกิดความคิดแทรกขึ้นมาในขณะที่กำลังอยู่ในอิริยาบทนั่ง เขาก็พยายามบริกรรมว่าคิดหนอ ๆ ๆ ๆ ซ้ำ ๆ แต่ความคิดซึ่งมีสภาพเป็นอนัตตา บังคับบัญชาไม่ได้ แทนที่จะเบา ๆ ลงตามการกำหนดองค์บริกรรมที่มากขึ้น กลับฟุ้งซ่านยิ่งขึ้น เขาก็กำหนดใหม่ว่าฟุ้งหนอ ๆ ๆ ๆ แต่ก็มิได้ทำให้ความฟุ้งมันลดลงได้เลย จนท้ายที่สุดเขาทนไม่ได้ ใจก็อยากให้หยุดคิด หยุดฟุ้งซ่าน ก็เลยกำหนดว่าหยุดคิดหนอ หยุดฟุ้งหนอ  แล้วจึงเปลี่ยนไปบริกรรมนั่งหนอ เมื่อยหนอแทน เพื่อเปลี่ยนอารมณ์ตนเอง

จากตัวอย่างดังกล่าวจะเห็นว่าผู้ปฏิบัติท่านนี้คิดว่า การบริกรรมให้ทันอารมณ์ปัจจุบันเป็นการเจริญสติ เป็นการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน แต่กลับตกพร่องหัวใจหลักของการเจริญสติ คือโยนิโสมนสิการพิจารณาสภาพปรมัตถ์ที่ปรากฏตามความเป็นจริง

ในขณะที่ความคิดเกิดขึ้น การบริกรรมว่า”คิดหนอ”เป็นสิ่งที่ทำได้ แต่การปฏิบัติเพียงเท่านี้ยังไม่เพียงพอ ผู้ปฏิบัติยังจะต้องพิจารณาสภาพธรรมที่ปรากฎกับจิตที่คิดด้วยว่ามีลักษณะเช่นไร มีอารมณ์อื่นใดเกิดขึ้นประกอบด้วยหรือไม่ เช่นความยินดีพอใจ ความไม่พอใจไม่อยากให้คิด หรือลักษณะซัดส่าย หาประเด็นหลักไม่ได้ ที่เรียกกันว่าฟุ้ง เป็นต้น

การเข้าไปพิจารณานั้นผู้ปฏิบัติมีหน้าที่รู้เท่านั้น โดยสภาพจิตที่ทำงานจะมีลักษณะของธาตุรู้ดูธาตุไหว ปราศจากการปรุงแต่งว่า อยาก หรือไม่อยาก การรู้ของจิตผู้ปฏิบัติจะทำหน้าที่พิจารณาสภาพธรรมที่ปรากฏตามเหตุตามปัจจัย ไม่มีลักษณะการสั่งการ หรือบังคับบัญชาใด ๆ

หากผู้ปฏิบัติโยนิโสมนสิการพิจารณาธรรมที่ปรากฏขึ้นตามทวารต่าง ๆ อย่างแยบคายด้วยสภาพจิตที่ประณีต ท่านเหล่านั้นก็จะพบอารมณ์ละเอียด ที่เกิดดับมากมายต่อเนื่องกันเป็นสาย และยากที่จะหาบัญญัติใด ๆ มารองรับ ดังนั้นหากผู้ปฏิบัติพยายามจะคิดหาบริกรรมใด ๆ มากำหนดในขณะที่อารมณ์เหล่านั้นปรากฏ สภาวะที่กำลังแสดงสภาพของมันอยู่ก็จะขาดลง การใช้องค์บริกรรมในภาวะนี้จะทำให้ตกปัจจุบันไปมาก อารมณ์ที่รู้ได้ก็จะเป็นอารมณ์หยาบ ๆ ยากที่จะนำมาใช้พิจารณาธรรมขั้นสูงได้

ขอความนอบน้อมของข้าพเจ้าจงมีแด่พระรัตนตรัย

การเดินจงกรม(ต่อ)

การกำหนดต้นจิต หรือจิตอยาก
การกลับตัว

ในการเดินจงกรม เมื่อกำหนดยืนหนอๆๆ แล้ว ท่านมักให้กำหนดจิตก่อนการ
เดินแต่ละรอบ เพื่อฝึกการกำหนดต้นจิต ว่า อยากเดินหนอๆๆ แล้วจึงเริ่มการเดิน
โยคีที่ปฏิบัติใหม่ๆ หรือ วันแรกๆส่วนใหญ่ ย่อมไม่สามารถกำหนดต้นจิตได้จริงๆ
เพราะญาณในการเห็นปัจจัยยังไม่เกิดขึ้นจริง แต่ก็ควรฝึกกำหนดไปก่อนแม้จะเห็น
ไม่ชัดแต่เอาตรงที่รู้สึกว่า ขณะที่ยืนอยู่นั้นต่อไปเราจะเดิน กำหนดอยากเดินหนอ
ตรงความรู้สึกนี้สักสามครั้ง แล้วจึงก้าวเดิน และกำหนด ขวาย่างหนอ ซ้ายย่างหนอ
ไปจนสุดทางเดิน ที่ก้าวสุดท้าย กำหนด ขวา(ซ้าย)หยุดหนอ กลับมาอยู่ในท่ายืน
ในขณะรับรู้อาการยืน ให้กำหนดยืนหนอๆๆ ต่อไปเป็นการกลับหลังหัน ก็ควรกลับ
อย่างเป็นธรรมชาติ โดยไม่ต้องไม่กะว่าจะต้องกลับเจ็ดครั้งหรือแปดครั้ง แต่ก็จะไม่
กลับเร็วเกินไป จนสติตามกำหนดอาการไม่ทัน เริ่มต้นที่ควรกำหนดต้นจิตก่อนว่า
อยากกลับหนอสักสามครั้ง แล้วจึงขยับ พร้อมกับกำหนดว่า กลับหนอ ขยับแต่ละครั้ง
ก็กำหนดกลับหนอ  โดยประสพการณ์ของผู้เขียน จะขยับหรือหมุนประมาณห้าถึง
หกครั้งในการกลับตัว แต่ไม่จำเป็นต้องนับเพียงแต่ให้ใจจดจ่ออยู่ที่อาการที่ขยับหมุน
ไปที่ละน้อยๆ พร้อมกับกำหนดในใจว่ากลับหนอ  จนกลับตัวตรงมายังทางจงกรม
เรียบร้อย จึงกำหนดว่า ยืนหนอๆๆ อยากเดินหนอๆๆ ขวาย่างหนอ ซ้ายย่างหนอ
ต่อไป

ในขณะที่กำลังเดินอยู่หากต้องการขยับมือ หรือแขนที่วางอยู่ด้านหน้าไปเป็น
ไว้ทางด้านหลังแทน อาจเริ่มจากความรู้สึกเมื่อยบริเวณหัวไหล่ ให้กำหนดว่า
เมื่อยหนอๆๆ แล้วกำหนดต้นจิตที่คิดอยากจะเปลี่ยนว่า อยากเปลี่ยนหนอๆๆ
เมื่อเริ่มขยับแขนเพื่อจะเปลี่ยน ให้ตามกำหนดอาการ ที่ขยับเปลี่ยนนั้นๆ โดย
กำหนดว่า ไปหนอ หรือลงหนอ หรือ เหยียดหนอๆๆ ก็ได้ คำที่ใช้กำหนดจะ
เป็นอะไรก็ได้ที่ง่ายๆตามที่เราคุ้นเคย กำหนดรู้ให้ตลอดจนอยู่ในท่าทางที่ต้อง
การ แล้วจึงกำหนดการเดินตามเดิม

เมื่อการกำหนดเป็นไปอย่างต่อเนื่อง จากความเพียรพยายามในการกำหนดรู้
กำลังสติสมาธิของโยคีก็มากขึ้นเป็นลำดับ จะเห็นได้อย่างชัดเจน อาการเดิน อาการคู้
อาการเหยียด อาการยืน ที่ถูกกำหนดรู้อยู่ในระหว่างการเจริญสติในหมวดอิริยาบท
ใหญ่ และอิริยาบทย่อยนั้น ล้วนมีสภาวะลักษณะที่เหมือนกัน คือ เป็นอาการหรือ
ลักษณะที่เคร่งตึง อย่างหนึ่ง อาการที่มีลักษณะเคลื่อนไหวอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นสภาวะ
ลักษณะของวาโยธาตุ หรือ วาโยโผฏฐัพพรูป ซึ่งมีอยู่๒ลักษณะคือ เคร่งตึงเรียกว่า
วิตถัมภนวาโย และลักษณะเคลื่อนไหว เรียกว่า สมีรณวาโย อาการเคร่งตึงต่างๆที่
ถูกกำหนดรู้ผ่านกายปสาท ที่มีอยู่ทั่วร่างกาย เช่น อาการยืน  อาการนั่ง อาการนอน
เป็นต้น ล้วนเป็นอำนาจของวิตถัมภณวาโย ส่วนอาการเดิน อาการคู้ อาการเหยียด 
หรืออาการที่มีการเคลื่อนไหวต่างๆ ที่โยคีกำหนดรู้ ในอิริยาบทย่อยบรรพ เป็นอำนาจ
ของสมีรณวาโย นอกเหนือจากการกำหนดรู้ อาการเคลื่อนไหวเคร่งตึง ซึ่งเป็นสภาวะ
ธรรมตามเป็นจริงของวาโยธาตุแล้ว โยคียังสามารถกำหนดรู้สภวะธรรมตามเป็นจริงของ
มหาภูตรูปอื่นๆ ที่รู้ได้ อย่างชัดเจน คือ ลักษณะเย็น ร้อน ความอ่อน แข็ง ความหยาบ
ละเอียด โดยเฉพาะจังหวะที่ลงท้ายการกำหนดแต่ละหนอ เช่น ขวาย่างหนอ พอจังหวะ
ที่กำหนดหนอ ขาสัมผัสพื้น สัมปชัญญะจะทำหน้าที่รู้ตามทันที บางครั้งอาจเป็น
ความเย็นหรือร้อน บางที่รู้สึกว่าหยาบละเอียด บางที่ก็รู้สึกเหมือนพื้นหยุ่นๆบ้าง แข็งๆ
บางครั้งอาจรู้สึกว่าขาที่ยกหนักๆบ้าง บางครั้งอาจรู้สึกว่าพื้นนั้นเหนียวๆบ้าง ตัวเบาๆ
บ้างตามแต่สภาพการสัมผัสนั้นๆและสภาพธาตุในตัวโยคีเอง เมื่อเปรียบเทียบกับการ
เดินทั่วๆไปเมื่อเริ่มกำหนดใหม่ๆจะไม่ปรากฏชัดถึงเพียงนี้ เมื่อเรากำหนดรู้ได้ขนาด
นี้แล้ว ก็จงเพียรต่อไป แสดงว่าเรากำหนดได้ถูกวิธีแล้ว ก็กำหนดโดยอาการอย่างที่กล่าว
มาแล้ว คือ กำหนดให้ตรงสภาวะที่มีอยู่จริงหรือกำหนดรู้อารมณ์ที่เป็นปรมัตถ์ ซึ่งเป็น
ภูมิ หรือ ฐานที่ดำเนินไปของวิปัสสนา ธรรมที่เป็นปรมัตถ์ซึ่ง มี๔ ประเภท คือ จิต
เจตสิก รูป นิพพาน นี้ จิต เจตสิก รูป เป็นฝ่ายสังขตะหรือธรรมที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง
ในร่างกายที่เรากำหนดรู้อยู่เรียกว่า ขันธ์๕ ย่อลงเป็นรูปกับนามนี้ ย่อมมีสามัญญลักษณะ
คือ อนิจจะ ทุกขะ และอนัตตะลักษณะปรากฎอยู่ ไม่ว่าเราจะรู้จะเห็นหรือไม่ก็ตาม
การเจริญสติปัฏฐานก็ให้สติกำหนด อยู่บนฐานที่เป็นปรมัตถธรรม คือกาย เวทนา จิต
ธรรม หรือรูปกับนาม เช่นกัน เมื่ออินทรย์๕เจริญขึ้น ปัญญาญาณที่เจริญขึ้น ย่อม
ทำให้โยคี เห็น(รู้) สามัญญลักษณะที่เป็นลักษณะประจำตัวของสังขตธรรมตามเป็นจริง
ท่านเปรียบว่า "ถ้าจะดูลายเสือ ก็ให้ไปดูที่ตัวเสือ" ถ้าเราจะไปดูลายเสือ แต่กลับไปดู
ตัวสุนัข ดูอย่างไรก็ไม่เป็นลายเสือวันยังค่ำ

อีกอย่างหนึ่ง คือ ทำไมต้องเป็นปัจจุบัน
เมื่อเรากำหนดรู้ ตามที่กล่าวมาแล้ว เช่นการรับรู้ว่า ร้อน ว่า เย็น ว่า อ่อน หรือแข็ง
ถามว่า เรารู้ในตอนไหน ก็คงตอบตรงกันว่า เรารู้ในขณะที่เรากำลังกำหนดอยู่เป็น
ปัจจุบันอารมณ์นั่นแหละ รู้แล้วก็ดับไป แล้วก็ไปรู้อย่างอื่นต่อ ถ้าไปรู้ในขณะอดีต
หรืออนาคตนั่นเรียกว่า การคิดเอา
แม้นว่าจะกำหนดรู้สภาวะธรรมตามเป็นจริง เช่น
อาการยืน อาการย่าง เย็น ร้อน อ่อน แข็ง ที่เป็นปัจจุบันอารมณ์ ได้แล้ว จะเห็นว่า
ก็อาจยังไม่ได้พิจารณาเห็นสามัญญลักษณะ ที่เป็นลักษณะทั่วไป ของนามรูปที่
กำหนดรู้อยู่ทั้งที่เป็นลักษณะตามปกติของรูปและนาม ก็เพราะปัญญาญาณยัง
ไม่เกิดขึ้น ครูบาอาจารย์ท่านเปรียบ การดูทางเดินของมดที่กำลังเดินกันอยู่เป็น
แถวนั้น เมื่อเรามองเห็นทางนั้น แต่ไกล เราจะมองเห็นเป็นสายยาวเป็นเส้นตรง
เมื่อเรามองนานขึ้น เราอาจเห็นว่า อ้อ ทางมดนี่มันไม่ได้เป็นเส้นตรง ทีเดียว
แต่มันขยับเขยื้อนได้ คดๆงอๆในแต่ละครั้งที่เรามองก็จะเปลี่ยนรูปร่างไปเรื่อย
แต่เมื่อ มองให้ละเอียดขึ้นก็จะเริ่มรู้ว่า อ้อมันมีมดเป็นตัวๆ เดินเรียงกันไป มองเห็น
ครั้งหนึ่ง ก็จะเห็นมดทีละหลายๆตัวเดินเรียงกันอยู่ ในแต่ละเวลา มดตัวหนึ่ง
อยู่ตำแหน่งนี้ มดอีกตัวเดินมาแทนที่ แต่การสังเกตเห็น ก็เริ่มจากการดูทางมด
ที่เป็นเส้นตรง แม้การมองเข้าไปในรายละเอียดและเห็นรายละเอียดอย่างถี่ถ้วน
ก็เป็นการมองอยู่บนส่วนของทางมดนี้อยู่นั่นเอง

นี่ก็เปรียบเหมือนปัญญาที่จะเกิดขึ้นก็จะเกิดขึ้นจากการกำหนดรู้อยู่กับนามรูป
ที่เป็นจริงที่เกิดขึ้นให้นามคือจิตของเรารับรู้ได้ อย่างเป็นปัจจุบันเท่านั้น เบื้องต้น
ก็กำหนดตามความรู้สึกที่มีอยู่จริงไปก่อน เมื่อกำหนดถูก ก็จะเห็นสภาวะลักษณะ
ของรูปธรรม โดยจะเห็นเองว่ารูปธรรมนั้น ไม่สามารถรู้อารมณ์ได้เลย และมีและความ
เสื่อมไป หรือหมดไปตามการกำหนดรู้แต่ละครั้งๆ เช่น อาการยกก็หมดไปที่อาการยก
อาการย่างก็หมดไปกับอาการย่าง อาการเหยียบก็หมดไปทันทีที่กำหนดรู้ว่าเหยียบ
ความเย็น ร้อนที่เกิดจากเท้าสัมผัสเมื่อรู้แล้วก็หมดไปๆ(รุปฺปนลกฺขณํ)พร้อมกับจิตที่
กำหนดรู้ตามนั้นและรู้ละเอียดไปอีกว่าในส่วนรูปธรรมต่างๆ มี อาการยกเป็นต้น
ไม่สามารถรู้อารมณ์อะไรได้เลย ธรรมชาติที่รู้อารมณ์ เป็นธรรมชาติอีกอย่างหนึ่ง
มีลักษณะที่น้อมไปหาอารมณ์(นมฺมลักขณํ) ยิ่งสติสมาธิปัญญามากขึ้นก็จะเห็นสภาวะ
ลักษณะนี้เด่นชัดขึ้น การกำหนดก็จะง่ายขึ้น เหมือนไม่ต้องพยายาม ในขณะที่กำหนด
รู้อยู่อย่างนี้นั้น ความไม่รู้สึกว่า เราเป็นผู้กำหนด รูปธรรมหรือนามธรรมที่ถูกกำหนด
รู้อยู่ก็ไม่ใช่เรา ความรู้สึกเป็นเราหายไป  กระบวนธรรมที่เป็นไปอยู่มีเพียงแต่รูปกับนาม
ที่มีลักษณะต่างๆกันไปเท่านั้น นิวรณ์ที่เกิดขึ้นก็จะน้อยลงเรื่อยๆ ปัญญาที่เกิดขึ้น
อย่างนี้ เกิดขึ้นจากความเพียรกำหนดอยู่ที่อารมณ์ที่เป็นนามรูปนี่เอง

ปัญญาญาณขั้นต้นคือ นามรูปปริเฉทญาณ จนถึง สังขารุเปกขาญาณ ซึ่งเป็นญาณ
ขั้นสูง ก็ล้วนมีนามรูปเป็นอารมณ์ไปโดยตลอด ดังนั้นการฝึกหัด กำหนดรู้นามรูป
หรือขันธ์๕ ซึ่งเป็นปรมัตถธรรม ให้ถูกต้องตามเป็นจริง จึงมีความสำคัญและเป็น
ประโยชน์ ทั้งในเบื้องต้นและเบื้องปลาย 

เมื่อเดินจงกรมจนครบตามกำหนดเวลาโดยประมาณแล้ว โยคีเกิดความรู้สึก
อยากนั่ง ก็ให้กำหนดว่า อยากนั่งหนอ หรือ อยากพักหนอ(พักจากการจงจรม)
เวลาเปลี่ยนจากอิริยาบทเดินหรือยืน มาเป็นอิริยาบทนั่ง จะต้องกำหนดรู้อาการ
ตั้งแต่เริ่มเปลี่ยนจน อยู่ในอิริยาบทนั่งเป็นที่เรียบร้อย โดยอาจกำหนดตั้งแต่
ยืนหนอๆๆ อยากเปลี่ยนหนอๆๆ ขยับหนอ ลงหนอๆๆ ปล่อยหนอ (กำหนด
ปล่อยแขนลงทีละข้างทั้งสองข้าง) อยากนั่งหนอๆๆ ลงหนอๆๆ หรือขยับหนอ
ให้รู้ตามอาการเคร่งตึง และการเคลื่อนไหวน้อยๆ ตามอาการที่ย่อลง ขยับแข้ง
ขยับขาต่างๆ ตามกำหนดรู้ทั้งหมด เมื่ออยู่ในอาการนั่งแล้ว กำหนด นั่งหนอๆๆ
โดยรู้ที่อาการที่เคร่งตึงตั้งตรง การนั่งต้องนั่งให้หลังตรงแต่ไม่เกร็ง ไม่ก้มคอ
หมายถึงเมื่อลืมตาขึ้น ระดับสายตาจะขนานกับพื้น  แล้วหลบตาลงต่ำ

การวางมือ ทำได้หลายลักษณะ เช่นวางมือซ้อนกันธรรมดา  วางมือโดยเอาหัวแม่
โป้งจรดกันไว้บนตัก หรือต่ำแหน่งแล้วแต่ความเหมาะสมให้รู้สึกสบายๆ ไม่เกร็ง
หรือ วางคว่ำฝ่ามือแยกกันบนหัวเข่า

ท่าที่ใช้นั่งกำหนด โดยทั่วไปอยู่ในท่านั่งขัดสมาธิ ขาขวาซ้อนทับบนขาซ้าย โดย
ส่วนของต้นขาทั้งหมดสัมผัสพื้น ตั้งตัวตรง ลักษณะซ้อนขาอาจไม่เป็นที่สบายสำหรับ
บางคนที่มีหน้าท้องมาก ทำให้นั่งแล้วตัวงอ อาจแก้โดยการใช้หมอนหรืออาสนะรองที่
ก้น จะทำให้ตัวตั้งตรงได้ดีขึ้น หรือ แทนที่จะนั่งซ้อนขา คือ ขาขวาทับขาซ้าย อาจใช้
วิธีนั่งเรียงขา คือขาซ้ายวางตำแหน่งเดิม แต่ขาขวาเรียงอยู่นอกขาซ้ายและแนบชิดกับ
ขาซ้าย ทำให้ส่วนของต้นขาทั้งสองข้างแนบติดกับพื้นได้โดยตลอด เหมือนเป็นการ
ทำส่วนฐานให้มีพื้นที่มากขึ้น ทำให้มีความมั่นคงในการนั่งมากขึ้น ส่วนกดทับมีน้อย
ลง ลดอาการชาที่จะเกิดขึ้นไปได้มาก การแก้ไขท่านั่งให้อยู่ในท่าที่สบายที่สุด เพื่อเอื้อ
อำนวยในช่วงปฏิบัติวันแรกๆเท่านั้น แต่เมื่อปฏิบัติไปจน กายสงบรำงับแล้วจะสังเกต
ได้เองว่า ท่านั่งไม่ว่าท่าใดๆก็มิได้เป็นอุปสรรคต่อการปฏิบัติเลย แม้ว่าจะนั่งขัดสมาธิเพชร
ก็ตาม เพราะแม้ความปวด เมื่อย ชา ที่อาจเกิดขึ้น เมื่อกำหนดได้ โดยไม่มีความเป็นเรา
ปวด เราเมื่อย ก็จะเห็นความปวด เมื่อย ชา เป็นแต่อาการหรือธรรมชาติอย่างหนึ่ง บาง
ครั้งอาจเห็นเหมือนว่า อาการนั้นๆอยู่ภายนอกร่ายเลยก็มี แต่ในระยะแรกก็ควรจัดท่า
นั่งให้สบายเท่าที่ทำได้ เพื่อเป็นสัพปายะกับการกำหนด

เมื่อนั่งในท่าที่เหมาะควรแล้วทำความรู้สึกไปที่อาการเคลื่อนไหวของท้อง เมื่อหายใจเข้า
ทองจะพองออก หายใจออกท้องจะยุบแฟบลง ให้ลองหายใจแบบสบายๆ ไม่เบ่งท้อง
ไม่หายใจเร็ว หรือช้ากว่าปกติ ให้การหายใจเป็นไปตามธรรมชาติของเขาเองสักระยะหนึ่ง
แล้วลองรับรู้อาการที่ท้องพองออก และกำหนดด้วยใจว่าพองหนอ รับรู้อาการที่ท้องยุบลง
กำหนดว่า ยุบหนอ บางคน เมื่อกำหนดแล้วรู้สึกว่า คำกำหนดในใจไม่ลงตรงจังหวะพอดี
เช่น อาจกำหนดได้ที่พอง ไม่ทันหนอ ท้องก็ยุบลง เป็นต้น ก็ให้กำหนด ว่า พอง ยุบหนอ
ก็ได้ พอง ยุบ ก็ได้ ให้ลงจังหวะพอดีกับอาการ เอาอาการที่ท้องพองยุบเป็นธรรมชาตินั้น
เป็นประธาน ไม่ต้องกังวลกับคำที่ใช้กำหนดมากนัก และไม่ต้องไปเพ่งอาการ ระยะเริ่มต้น
เรามักจะไม่เห็นอาการที่ขณะสุดยุบ สุดพอง นั่นเป็นธรรมดา ไม่ต้องไปจ้องหา รู้สึกได้แค่
ไหนก็กำหนดตามที่รู้สึกจริง เมื่อสติสมาธิเพิ่มขึ้นจะเห็นละเอียดขึ้นเอง
 
อาการของผนังท้องที่เคลื่อนไปมา หย่อน ตึง เหล่านี้ เป็นลักษณะของวาโยธาตุ ที่มีปัจจัย
จาก ลมหายใจเข้าออก หมายความว่าไม่ใช่วาโยธาตุที่เป็นลมหายใจโดยตรง แต่ลมหายใจ
เป็นเหตุให้ผนังท้องเคลื่อนที่ขึ้นลง การเคลื่อนที่ของผนังท้องนั้นค่อนข้างหยาบ รับรู้ได้ง่าย
ไม่ว่าลมหายใจจะแผ่วเบาเพียงใด ก็สามารถจับอาการได้ ซึ่งจะง่ายกว่าการกำหนดลมหายใจ
โดยตรง เพราะเมื่อใจเริ่มสงบ ลมหายใจจะเบามาก ทำให้จับจุดกระทบลมหายใจที่ปลายจมูก
หายไป เหมือนว่าไม่มีลมหายใจ จึงทำให้ฐานการกำหนดหายไป โอกาสที่จิตจะดิ่งเป็นแต่
สมาธิอย่างเดียว เป็นไปได้มาก สติทำงานน้อย ทำให้อินทรีย์ไม่สมดุลย์ แต่ในการปฏิบัติ
แบบกำหนดลมหายใจ เขาก็จะมีวิธีการกำหนดในฐานอื่นแล้วแต่เทคนิคของอาจารย์แต่ละ
ท่าน ตอนนี้จะขออธิบายเฉพาะการกำหนดโดยใช้ อาการพองยุบเป็นหลักไปก่อน เมื่ออาการ
พองยุบคือ ลักษณะของวาโยธาตุ การกำหนดพองหนอยุบจนเมื่อเห็นว่า อาการพอง กับจิตที่
กำหนดรู้ว่าพอง อาการยุบกับ จิตที่กำหนดว่ายุบ ไม่เห็นเป็น เรากำหนด หรือท้องเรายุบ
ท้องเราพอง อย่างนี้จึงจัดเข้าใน ธาตุมนสิการบรรพ หมวดกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน การ
กำหนดอาการพองยุบ อยู่โดยอาการอย่างนี้ได้ ทำให้สามารถทำลายความเห็นผิด คือ ความ
เป็นสัตว์บุคคลตัวตนเราเขาลงได้ เป็นสัมมาทิฏฐิในเบื้องต้น

ดังที่มีปรากฏในพระสูตร ที่พระพุทธองค์ ตรัสกับพระราหุลว่า

"ดูกรราหุล  วาโยธาตุเป็นไฉน?  วาโยธาตุเป็นภายในก็มี 
เป็นภายนอกก็มี.ก็วาโยธาตุเป็นภายในเป็นไฉน  สิ่งใดเป็นภายใน 
อาศัยตน  เป็นวาโย  มีลักษณะพัดไปมาอันกรรมและกิเลสเข้าไปยึดมั่น 
คือ  ลมพัดขึ้นเบื้องบน  ลมพัดลงเบื้องต่ำ  ลมในท้อง  ลมในไส้ลมแล่น
ไปตามอวัยวะน้อยใหญ่  ลมหายใจ  หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างอื่น  เป็น
ภายใน  อาศัยตนเป็นวาโย  พัดไปมา  อันกรรมและกิเลสเข้าไปยึดมั่น 
นี้เราเรียกว่าวาโยธาตุเป็นภายใน.  ก็วาโยธาตุเป็นภายในก็ดี  เป็นภาย
นอกก็ดี  อันใด  วาโยธาตุนั้นเป็นวาโยธาตุเหมือนกัน. วาโยธาตุ  นั้น
เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามเป็นจริงอย่างนี้ว่า  นั่นไม่ใช่ของเรา 
เราไม่เป็นนั่น  นั่นไม่ใช่ตนของเรา  ดังนี้.  เพราะบุคคลเห็นวาโยธาตุนั้น 
ด้วยปัญญาอันชอบตามเป็นจริงอย่างนี้แล้ว  ย่อมเบื่อหน่ายในวาโยธาตุ 
จิตย่อมคลายกำหนัดในวาโยธาตุ." 

เมื่อกำหนดสภาวะปรมัตถ์นี้ต่อไป
เมื่อปัญญาญาณเกิด ย่อมเห็นอาการของวาโยธาตุ คือ ธรรมชาติตึงและหย่อนนี้ โดย
ความไม่เที่ยง ทนอยู่ไม่ได้ ไม่อยู่ในบังคับบัญชาของใคร ที่เห็นว่าไม่เที่ยงนั้นไม่ใช่เพียงว่า
พองแล้วต้องยุบ หรือยุบแล้วก็ต้องพอง แล้วก็ไปคิดเอาว่าอย่างนี้เองหนอที่เรียกว่าไม่เที่ยง แต่
ความไม่เที่ยงจะไม่เห็นแม้ขณะหนึ่งว่าเที่ยงเลย สภาพการเคลื่อนไหวของท้องนั้นไม่สามารถ
ดำรงสภาพอย่างนั้นได้แม้ขณะหนึ่ง ซึ่งจะเห็นอย่างประจักข์อย่างนั้นจริงๆในขณะกำหนดรู้
อาการพองอยู่ก็ตาม อาการยุบอยู่ก็ตาม ไม่มีแม้ขณะหนึ่งเลยที่ว่าเที่ยง

สมดังที่พระพุทธองค์ได้ตรัสให้ความสำคัญเกี่ยวกับการกำหนดรู้รูปธรรมว่า

"สาวตฺถิยํ  ฯ  ตตฺร  โข  ฯ เป ฯ  เอตทโวจ  รูปํ  ภิกฺขเว                
โยนิโส    มนสิกโรถ   รูปานิจฺจตฺจ   ยถาภูตํ   สมนุปสฺสถ   ฯ"

"ดูกรภิกษุทั้งหลาย  เธอ  ทั้งหลาย  จงทำไว้ในใจซึ่งรูปโดยอุบายอันแยบ
คาย  และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งรูป  ตาม  ความเป็นจริง. 
เมื่อภิกษุทำไว้ในใจซึ่งรูปโดยอุบายอันแยบคาย  และพิจารณาเห็นความ
ไม่เที่ยง  แห่งรูป  ตามความเป็นจริง  ย่อมเบื่อหน่ายในรูป  เพราะสิ้น
ความยินดี  จึงสิ้นความกำหนัด  เพราะสิ้นความกำหนัด  จึงสิ้นความยิน
ดี  เพราะสิ้นความยินดีและความกำหนัด  จิตหลุดพ้นแล้ว  เรียกว่า 
หลุดพ้นดีแล้ว"

โยคีจะพิจารณาเห็นได้อย่างชัดเจนตั้งแต่ต้นพอง กลางพอง สุดพอง ต้นยุบ กลางยุบ
สุดยุบ ด้วยความชัดเจนใกล้เคียงกัน ขณะที่กำหนดรู้ตามอาการพองยุบโดยความไม่เที่ยงอยู่
อาจมีอาการปวดที่บริเวณใดบริเวณหนึ่งเกิดขึ้น เมื่อไปกำหนดอาการปวดนั้นๆ ก็จะเห็นใน
ลักษณะความไม่เที่ยงชัดเจนจะเห็นว่าความปวดที่กำหนดนั้นไม่ได้เกิดที่จุดใดจุดหนึ่งเฉพาะ
และระดับความปวดก็ไม่อยู่ในระดับเดียวกันแต่จะเปลี่ยนแปลงโดยทุกขณะต่อเนื่องไป
หรือสภาพธรรมารมณ์ เช่น
ถีนะมิทธะ หรือความง่วง จะเห็นอาการที่เรียกว่าความง่วงชัดเจน คือ เหมือนจิตค่อยๆวูบลง
แล้วค่อยๆ หายไป แล้วก็เกิดขึ้นใหม่ ไม่คงที่เลย ตั้งอยู่ในสภาพคงที่ไม่ได้แม้สักวินาที สภาพ
ธรรมอื่นๆที่เกิดขึ้นก็เป็นไปในลักษณะเดียวกัน แต่อาการต่างๆที่เกิดขึ้นก็มิได้ทำให้พลาดจาก
การกำหนด กลับทำให้การกำหนดดีขึ้นชัดเจนขึ้น อารมณ์อะไรแม้เกิดเพียงเล็กน้อยก็ตาม
กำหนดได้ทันไปหมด ความรู้สึกเป็นเราหามีไม่  ปีติที่เคยเกิดเมื่อ จิตเริ่มมีสมาธิ ก็จะเกิดขึ้น
อีกเนืองๆ ในลักษณะเหมือนความอิ่มใจบ้าง สุขใจบ้าง โลดโผนบ้าง เหมือนตัวลอยบ้าง
มากน้อยแล้วแต่บุคคล ปัญญาญาณนี้ จะเกิดขึ้นมากน้อย เร็วช้า ชัดไม่ชัด ในแต่ละคนไม่
เหมือนกัน ไม่ว่าอาการปรากฏจะเป็นอย่างไร ควรระลึกรู้ หรือ กำหนดรู้ต่อไป เพราะบางที
อาจมัวหลงเพลินอยู่กับสิ่งที่เป็นที่น่าพอใจอยู่ แล้วไปคิดโน่นนี่ ก็จะทำให้การปฏิบัติไม่ก้าว
หน้า ปัญญาญาณที่กำลังเจริญอยู่ก็จะเสือมถอยลงได้ เมื่อดีใจ ก็กำหนดอาการดีใจนั้น เมื่อ
คิดก็กำหนดความคิดนั้นในทันที สติสมาธิปัญญาก็จะเจริญก้าวหน้ายิ่งขึ้นไปอีก

กลับมาที่การกำหนดพองยุบในระยะแรกต่อ
เมื่อโยคีกำหนดพองหนอ ยุบหนอ ได้ตรงกับสภาวะที่เกิดขึ้นจริงของวาโยธาตุนั้นแล้ว
เมื่อมีสภาวะธรรมอื่นใดเกิดขึ้น เช่น ชาที่ขา ก็ให้ทิ้งการกำหนดพองยุบ มารับรู้ความรู้
สึกชาที่ชา และกำหนดในใจว่า ชาหนอๆๆ กำหนดไปเบาๆ ไม่ต้องเพ่งเพราะยิ่งเพ่งอาจ
ทำให้อาการชาหรือปวดนั้นรุนแรงมากจน จิตที่กำหนดอยู่นั้นพลอยไม่ยินดีไปด้วย สติ
และสมาธิก็จะถอยกลับลงไป เมื่อกำหนดไปเรื่อยๆอาการชานั้นอาจหายไป พองยุบ เด่น
ชัดขึ้นก็ไปกำหนดพองยุบ เมื่อกำหนดพองยุบ สักระยะหนึ่ง จะรู้ว่า พองยุบจะห่างกันมาก
เหมือนกับว่างอยู่พักหนึ่ง ให้ไปรับรู้อาการนั่ง หมายถึง อาการเคร่งตึงตั้งอยู่คล้ายแท่งทรง
กระบอก มีฐานกว้างๆ ที่ใจรับรู้ความรู้สึกได้ โดยกำหนด นั่งหนอ แล้วกลับมาที่พองยุบ
จะกำหนดได้ว่า พองหนอ ยุบหนอ นั่งหนอ พองหนอ ยุบหนอ นั่งหนอ สิ่งสำคัญคือกำหนด
ให้ตรงสภาวะ ได้เป็นปัจจุบัน คือ ขณะอาการพอง กำหนดพองหนอ ขณะอาการยุบ กำหนด
ยุบหนอ ขณะปรากฏอาการนั่งดังที่กล่าว กำหนด นั่งหนอ การขยายการกำหนดนี้ มีความ
สำคัญมาก ถ้าสมาธิเริ่มดีแล้ว เราต้องมีฐานให้สติกำหนดรู้ให้ต่อเนื่อง เพราะลักษณะของจิตนี้
ชอบท่องเที่ยวไปอยู่แล้ว ที่เรียกว่า วิญญาณพเนจร คือท่องเที่ยวไปในอายตนะต่างๆ เมื่อเรา
ปล่อยไปโดยไม่กำหนด ทำให้ขาดสติ โดยเฉพาะตัวธรรมารมณ์ คือ ความคิด นี่มากที่สุด
แต่ไม่ใช่ไปห้ามไม่ให้คิด เพียงแต่ไม่เปิดโอกาสให้คิดโดยปราศจากสติกำหนดเพราะแม้แต่
ขณะที่กำหนด พองหนอ ยุบหนอ นั่งหนอ อยู่ความคิดหรือ ธรรมารมณ์อื่นๆก็ย่อมเกิดได้ตาม
ธรรมชาติที่รวดเร็วของจิตเอง  และแม้เพิ่มกำหนดนั่งหนอแล้ว บางครั้งยังรู้สึกว่ายังมีช่องว่างอยู่อีก
ก็ให้เพิ่ม ถูกหนอ คือ อาการที่ภูตรูปกระทบกับกายปสาท ได้แก่ จุดสัมผัสของนิ้วเท้ากับพื้น
หรือจุดที่ก้นย้อยกระทบพื้น หรือ จุดที่นิ้วหัวแม่มือจรดกันอยู่ ให้รู้สึกถึงการกระทบนั้นๆ
กำหนด พองหนอ ยุบหนอ นั่งหนอ ถูกหนอ สลับกันไป การกำหนดนั่งหนอ ถูกหนอ ควร
ฝึกให้กำหนดให้ได้ เพราะในการปฏิบัติต่อๆไป บางคราว อาการพองยุบ จะหายไป จะกำหนด
พองยุบไม่ได้ จะดูเหมือนว่านิ่งว่าง(ความจริงไม่ว่าง) เหมือนไม่มีอะไรให้กำหนดเลย อาจเป็น
โอกาสให้อกุศลแทรกเข้าได้ง่าย จึงต้องฝึกความรู้ตัวระดับหยาบ เช่น อาการนั่ง อาการถูกนี้ให้
มาก เพื่อให้สติ มีฐานให้กำหนดรู้โดยตลอด เมื่อกำหนดความรู้ตัวที่เป็นรูปธรรมนี้ได้มากเข้า
จะเป็นพื้นฐานในการกำหนดทางอายตนะอื่นๆ เช่น อาการเห็น อาการได้ยิน รู้กลิ่น รู้รส ที่
เป็นอุปาทายรูปซึ่งเป็นอารมณ์ละเอียดหรือนามธรรมต่างๆ เช่น เวทนา สัญญา สังขาร
ได้ชัดเจนขึ้น

เมื่อนั่งกำหนดตามกำหนดเวลาพอประมาณแล้ว อาจอยากลุกขึ้นเข้าห้องน้ำ หรือดื่มน้ำ ก็ไม่
ควรเปลี่ยนอย่างขาดการกำหนด จะต้องตามกำหนดรู้โดยต่อเนื่อง ตั้งแต่ อยากพักหนอๆๆ
อยากลืมตาหนอๆๆ ลืมตาหนอ เห็นหนอๆๆ อยากเปลี่ยนหนอ ขยับหนอๆๆ เหยียดหนอๆๆ
ขยับหนอๆๆ..... กำหนดรู้ทุกอาการจนกระทั่งยืนขึ้นเรียบร้อย กำหนด อยากเดินหนอๆๆ
ขวาย่างหนอ ซ้ายย่างหนอ ไปยังที่ๆกำหนดหมายไว้ แล้วกำหนดต่อไปเรื่อยๆตามอาการต่างๆ
ที่ปรากฏ อย่างนี้ เป็นการเจริญสติปัฏฐาน สัมปชัญญะบรรพ(อิริยาบทย่อย) ในกายานุปัสสนา
สติปัฏฐาน ดังปรากฏในพระสูตรว่า

"ภิกษุย่อมทำความรู้สึกตัวในการ ก้าว ในการถอย ในการแล ในการเหลียว ในการคู้เข้า
ในการเหยียดออก ในการทรงผ้าสังฆาฏิบาตรและจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม
ใน การถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัว ในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ
การตื่น การพูด การนิ่ง"

การเจริญสติฯในหมวดสัมปชัญญะ คือการกำหนดรู้ในอิริยาบทย่อยทั้งหมด ในการปฏิบัติแนว
พองยุบนั้น ในขณะที่นอกเหนือจากวิธีการนั่งกำหนด และการเดินจงกรมแล้ว จะกำหนดรู้
อยู่ในหมวดอิริยาบทย่อย พร้อมกับการกำหนดในหมวด เวทนา จิต และธรรมไปพร้อมกัน
ขึ้นอยู่กับว่า อารมณ์ใดจะเกิดขึ้น แต่จะกำหนดอยู่ในอิริยาบทย่อยเป็นฐานหลักของสติ

การกำหนดจะเริ่มตั้งแต่ความรู้สึกแรกที่ตื่นขึ้น เดินเข้าห้องน้ำ แปรงฟัน ล้างหน้า อาบน้ำ
เดินไปยังที่จงกรม ลงนั่ง เดินไปยังโรงครัว ตักอาหาร ลงนั่ง กินอาหารแต่ละคำ เคี้ยว ดื่ม กลืน
จนกระทั่งก่อนนอนก็ต้องกำหนดไปจนกว่าจะหลับและกำหนดทันทีที่ตื่นขึ้น ระหว่างที่กำหนด
ในอิริยาบทใหญ่และอิริยาบทย่อยที่เป็นการเจริญกายานุปัสสนาสติปัฏฐานแล้ว ถ้ามีความคิดสงสัย
คิดถึงสิ่งต่างๆ คิดอยาก ฟุ้งซ่าน โกรธ ไม่สบายใจ  เจ็บ ปวด คัน สุข ทุกข์ ง่วง หดหู่  ฯลฯ ที่เป็น
นามธรรม ก็ต้องกำหนดรู้ทั้งหมด

ขอยกตัวอย่างการกำหนดตั้งแตตื่นนอนมาให้ดูคร่าวๆดังนี้

ตื่นนอน         กำหนด ตื่นหนอ(กำหนดที่ความรู้สึกที่เกิดขึ้น) หรือถ้าได้ยิน ก็กำหนดได้ยินหนอ
                     อยากลืมตาหนอ ลืมหนอ เห็นหนอ กระพริบ(ตา)หนอ
ลุกเข้าห้องน้ำ  กำหนด อยากลุกหนอ.. ขยับหนอ ลุกหนอๆ... ยืนหนอๆ.... อยากเดินหนอ
                    ซ้ายย่างหนอ ขวาย่างหนอ หรือ ซ้าย ขวา..ซ้ายขวาก็ได้
อยู่ในห้องน้ำ   กำหนดเห็นหนอ (หยิบแปรงสีฟัน) ไปหนอๆ.. ถูกหนอ.. จับหนอ.. มาหนอๆ
                     (จับแปรง) ไปหนอๆ..ถูกหนอ..จับหนอ..มาหนอๆ.. บีบหนอ..(วางหลอด) ไปหนอๆ
                     วางหนอ..มาหนอๆ..ก้มหนอๆ..(เอาแปรงเข้าปาก)มาหนอๆ..ถูกหนอ..รสหนอ
                     (ขยับแปรง) ขยับหนอๆๆหรือ ขึ้น..ลง..ๆๆ อยากบ้วนหนอ บ้วนหนอ (ทำปากขมุบ
                     ขมิบ) กำหนดขยับหนอๆ... บ้วนหนอ (เอามือไปหยิบแก้วน้ำ) ไปหนอๆๆ..  ถูกหนอ
                     จับหนอ..มาหนอๆๆ..ถูกหนอ..อ้าหนอ.. ยกหนอ..ถูกหนอ..เย็นหนอ..อมหนอ..ลงหนอ
                     ไปหนอๆๆ..วางหนอ..มาหนอ..ปล่อยหนอ.. ขยับหนอ..บ้วนหนอ.....................
                     เงยหนอ เห็นหนอ......กำหนดล้างหน้าอย่างละเอียดเท่าที่ทำได้ อาจอยากถ่าย
                     อุจาระ ปัสสาวะ กำหนด นั่งหนอๆ ถูกหนอ อยากถ่ายหนอ เคลื่อนหนอๆ ลงหนอ..
                     ได้ยินหนอ..กลิ่นหนอ.. เป็นต้นจนเสร็จธุระในห้องน้ำ

การกำหนดรู้ที่สำคัญในการปฏิบัติที่มีผู้ปฏิบัติได้ประสพการณ์ที่ดีในการปฏิบัติมากคือ
การกำหนดรู้ ระหว่างการรับประทานอาหาร

การรับประทานอาหารในระหว่างการปฏิบัติก็แล้วแต่ว่าทางสำนักปฏิบัติแต่ละที่จะจัดไว้
อย่างไร บางที่ก็อาจเป็นแบบเดินไปตักอาหารเอง บ้างก็เป็นแบบส่งปิ่นโตบ้าง ก็แล้วแต่
จะเป็นอย่างไรก็ตามควรต้องกำหนดรู้ตามให้ได้ตลอดเวลา ขอแสดงตัวอย่าง การกำหนด
ตั้งแต่นั่งลงเรียบร้อยแล้ว
เมื่อตามองเห็นอาหารต่างๆบนจานข้าว กำหนด เห็นหนอๆๆ
เมื่อรู้สึกอยากรับประทาน กำหนด อยากทานหนอๆๆ
ยกมือขึ้นจับช้อน กำหนดยกหนอๆๆ ไปหนอๆ ถูกหนอ จับหนอ
จับช้อนไปตักกับข้าว กำหนดยกหนอ ไปหนอๆ ลงหนอ ขยับหนอๆๆ ตักหนอ
ตักกับข้าวใส่จานข้าว กำหนดตักหนอ ยกหนอ มาหนอๆๆ ลงหนอ ขยับหนอๆๆ
ตักข้าวพร้อมกับเข้าปาก กำหนด ตักหนอๆ ยกหนอ มาหนอๆๆ ถูกหนอ อ้าหนอ ใส่หนอ
                                 ถูกหนอ รสหนอ(กลิ่นหนอ กำหนดตามที่เป็นจริง) อมหนอ
เอาช้อนออกจากปากพร้อมกับนำมือวางลง กำหนดไปหนอๆ ลงหนอๆๆ ปล่อยหนอ มาหนอ
                                 ลงหนอๆ ถูกหนอ
เคี้ยวอาหาร  กำหนด อยากเคี้วหนอ เคี้ยวหนอๆๆ หรือ เคี้ยวๆๆ ในกรณีกำหนดเร็ว ขณะที่
                  เคี้ยวอยู่ เกิดตวัดลิ้น กำหนดว่าตวัดหนอ เกิดการขยับอื่นๆ ก็ให้กำหนดตามอย่าง
                  ละเอียด
กลืนอาหาร กำหนด อยากกลืนหนอ กลืนหนอๆ(กำหนดตามอาการที่อาหารสัมผัสหลอดอาหาร
                ตั้งแต่ต้น กำหนดลงหนอๆๆ เมื่ออาหารเคลื่อนที่ลงตามหลอดอาหาร จนสุดความรู้
                สึกที่สัมผัสรับรู้ได้ อาจอยู่ที่กลางหลอดอาหาร หรือต้นกระเพาะอาหาร

เมื่อกลืนเรียบร้อย จะรู้สึกความอยากทานอาหารเกิดขึ้น ก็กำหนดโดยเริ่มจาก อยากทานหนอๆๆ
ไปจนกระทั่งกลืนอาหารเรียบร้อยแล้ว ขณะกำหนดรับประทานอาหาร เกิดได้ยินเสียงอื่นๆที่
เกิดขึ้น ก็กำหนดได้ยินหนอ เกิดเคี้ยวๆๆ อยู่ไม่พอใจรสอาหาร ก็ต้องกำหนด ไม่ชอบหนอๆๆ
จนกว่าจะดับไปจึงเริ่มกำหนดการเคี้ยวต่อไป  ระหว่างรับประทายอาหาร ถ้าเป็นการทานรวม
กันหมู่มาก ต้องหมั่นสำรวมตาหูให้ดี ซึ่งวิธีการก็คือกำหนดให้ได้ การได้ยินก็จะเป็นสักแต่ว่า
ได้ยินไปเอง แต่ตานี่ไว ต้องพยายามเก็บสายตา ไม่คอยเที่ยวมองโน่นนี่ ขณะกำหนดการทาน
อาหารก็เพียงหลบสายตาลงต่ำ หรืออยู่บริเวณโต๊ะอาหารเท่านั้น

การกำหนดในอิริยาบทย่อย จะทำให้สติมีกำลังมาก เอื้อประโยชน์แก่การเจริญปัญญาในการ
เดินจงกรมและการนั่งต่อไป การกำหนดขณะรับประทานอาหารนี้ โยคีบางท่านอาจได้รับ
ประสพการณ์ใหม่ๆขึ้นมาในระหว่างนั้นก็ได้ เช่น อาจรู้สึกถึงพลังงานที่เพิ่มขึ้นหลังจากได้เคี้ยว
คำอาหารสักระยะหนึ่งบ้าง อาจรู้สึกว่า ในขณะที่เคี้ยวอยู่มีแต่อาการขยับของปาก กับจิตที่กำหนด
ว่าเคี้ยวๆๆ ตัวเราหายไปหมดบ้าง บางคนทานไปสักพักหยุดทานไปเฉยๆ จิตที่กำหนดว่า
อยากทานหนอ ไม่มีอารมณ์ที่ให้กำหนด เพราะอาการอยากทานหมดไปแล้วจริงๆ เหล่านี้ เป็นต้น

การที่ปัญญาญาณจะเกิด ก็เกิดไม่เลือกเวลา ไม่เลือกสถานที่ เราจึงต้องเพียร กำหนด หรือเจริญ
สติฯ อย่างต่อเนื่องจริงๆ การเห็นของจริง(สภาวะธรรมหรือนามรูป) ตามเป็นจริง(โดยความเป็น
อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา อสุภะ)จึงจะเกิดขึ้นได้  เมื่อเห็นอยู่ หรือพิจารณาอยู่ซึ่งความเป็น อนิจจัง
ทุกขัง อนัตตา อสุภะ ของนามรูป อยู่เนืองๆ ย่อมทำลายความเห็นผิด คือ นิจจัง สุกขัง อัตตา สุภะ
ลงไปได้เรื่อยๆ จิตวิปลาส สัญญาวิปลาส ซึ่งมีมูลมาจากต้นตอคือ ทิฏฐิวิปลาส ก็พลอยถูกทำลาย
ไปด้วยเรื่อยๆ พร้อมกับ ญาณปัญญาในขั้นสูงขึ้นไป คือ ความเห็นโทษภัยของสังขารตามเป็นจริง
ความหน่ายในนามรูปที่เกิดดับสืบต่ออยู่ ..... จนกระทั่งความหลุดพ้น พร้อมทั้งความรู้ว่าหลุดพ้น
ก็จะเกิดขึ้นกับบุคคลที่ เจริญสติปัฏฐานอย่างต่อเนื่องจริงจังนี้

ขอจบการปฏิบัติสติปัฏฐานแนวพองยุบ ไว้เพียงสังเขปเท่านี้ก่อน
หวังว่าข้อเขียนนี้จักทำให้ผู้ที่เริ่มปฏิบัติ หรือผู้ที่ไม่เคยทราบเกี่ยวกับแนวพองยุบ
ได้มีความเข้าใจวิธีการและแนวทางเบื้องต้นมากขึ้นบ้าง ไม่มากก็น้อย

หากมีข้อผิดพลาดประการใดก็ขออภัยไว้ ณที่นี้ด้วยนะครับ

ขอความเจริญในธรรมจงมีแด่ผู้ใฝ่ธรรมทุกๆท่าน

ต้องขออนุโมทนากับทุกๆท่าน ทั้งที่เข้ามาอ่านและท่านที่ช่วยให้ความเห็นเพิ่มเติม
ที่เป็นประโยชน์ มี พี่สันตินันท์ คุณ0 คุณชูฤทธิ์ คุณaj คุณผู้ไม่ประสงค์ออกนาม
และคุณQuin และท่านอื่นๆที่ไม่ได้เอ่ยนาม

พรุ่งนี้จะทะยอยตอบคำถามและร่วมสนทนาตามกาลต่อไปนะครับ

คุณ "0" และ คุณผู้ไม่ประสงค์ออกนาม

เห็นด้วยกับความเห็นของคุณผู้ไม่ประสงค์ออกนามครับ

การกำหนดวิปัสสนาโดยอาการต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น ๔๐ หรือ ๑๘ หรือ ๑๐
หรือแม้แต่๑๐๘ และอื่นๆที่พระสารีบุตร กล่าวนั้น โดยหลักๆแล้ว ก็ไม่พ้นจาก
อนุปัสสนา๓ คือ อนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา อนัตตนุปัสสนา ในปฏิสัมภิทามรรค
ก็มีกล่าวไว้ชัดเจนครับ

ผมเห็นว่า ความเห็นของพี่สันตินันท์ที่กล่าวถึงความแตกต่างของสมถะและวิปัสสนานั้น
มีเจตนาที่จะพยายามปรับใจผู้อ่านที่เป็นนักปฏิบัติน้อมเข้าหาวิปัสสนาให้ตรงทางและ
เกิดผลมากที่สุด ขออนุโมทนาในเจตนาดีของพี่

ผมเองแม้มีความเห็นไม่ตรงกันบ้างในบางข้อในรายละเอียด
แต่คิดว่าคงไม่ได้เป็นสาระสำคัญในการปฏิบัติ

ตอบ คุณQuin

เป็นข้อคิดที่น่าสนใจ และผมเองก็เห็นด้วยว่า เรื่องคำบริกรรม หรือ คำกำหนดในใจ
นี้อาจสร้างปัญหากับผู้ปฏิบัติบางท่านได้จริง แต่ผมเห็นว่า ก็น่าจะแก้ไขได้นะครับ


>ในขณะที่ความคิดเกิดขึ้น การบริกรรมว่า”คิดหนอ”เป็นสิ่งที่ทำได้ แต่การปฏิบัติเพียงเท่านี้ยังไม่เพียงพอ
>ผู้ปฏิบัติยังจะต้องพิจารณาสภาพธรรมที่ปรากฎกับจิตที่คิดด้วยว่ามีลักษณะเช่นไร มีอารมณ์อื่นใดเกิดขึ้น
>ประกอบด้วยหรือไม่ เช่นความยินดีพอใจ ความไม่พอใจไม่อยากให้คิด หรือลักษณะซัดส่าย หาประเด็น
>หลักไม่ได้ ที่เรียกกันว่าฟุ้ง เป็นต้น

ถ้าจะพิจารณา( เน้นว่าเป็นขั้นต้น ) ก็พิจารณา ขณะที่กำหนด ว่าคิดหนอ นั่นเอง คือ ขณะที่รู้อาการที่
คิดแล้วสติกำหนดว่าคิดหนออยู่นั้น สัมปชัญญะจะรู้ลักษณะของอาการคิดไปในตัว นามธรรมนี้ละเอียด
และอธิบายยาก แต่ถ้าเทียบ รูปธรรมอาจจะเข้าใจง่ายกว่า เช่นว่า เมื่อกำหนด ขวาย่างหนอ ในขณะที่
กำหนดหนออยู่นั้น เท้ากระทบพื้น สติกำหนดหรือหยุดไว้ตรงที่กระทบ สัมปชัญญะรู้นอกเหนือจาก
การกระทบ คือ รู้อยู่ว่า เย็นร้อน แข็งหรือหยุ่น หรือแม้แต่พอใจไม่พอใจก็จะอยู่ ณขณะนั้นนั่นเอง
รู้แล้วก็จบกันไป แล้วก็ไปรู้ใหม่ตามอาการที่กำลังปรากฏขึ้นอีก มิได้เป็นการพิจารณาด้วยการตั้งใจ
คิดว่า หรือ แม้แต่รอดูว่าพอใจหรือไม่พอใจ เพราะถ้าสติสมาธิปัญญาเจริญขึ้น ก็จะเห็นมากขึ้นเอง
และการเห็นด้วยญาณแต่ละระดับ ก็จะเห็นเด่นชัดไม่เหมือนกัน

คิดว่าคงมิได้เห็นต่างเพียงแต่ช่วยกันปรับความเข้าใจให้ตรงกัน  

>การเข้าไปพิจารณานั้นผู้ปฏิบัติมีหน้าที่รู้เท่านั้น โดยสภาพจิตที่ทำงานจะมีลักษณะของธาตุรู้ดูธาตุไหว
>ปราศจากการปรุงแต่งว่า อยาก หรือไม่อยาก การรู้ของจิตผู้ปฏิบัติจะทำหน้าที่พิจารณาสภาพธรรมที่ปรากฏ
>ตามเหตุตามปัจจัย ไม่มีลักษณะการสั่งการ หรือบังคับบัญชาใด ๆ

เห็นด้วยครับ

>หากผู้ปฏิบัติโยนิโสมนสิการพิจารณาธรรมที่ปรากฏขึ้นตามทวารต่าง ๆ อย่างแยบคายด้วยสภาพจิตที่
>ประณีต ท่านเหล่านั้นก็จะพบอารมณ์ละเอียด ที่เกิดดับมากมายต่อเนื่องกันเป็นสาย และยากที่จะหา
>บัญญัติใด ๆ มารองรับ ดังนั้นหากผู้ปฏิบัติพยายามจะคิดหาบริกรรมใด ๆ มากำหนดในขณะที่อารมณ์
>เหล่านั้นปรากฏ สภาวะที่กำลังแสดงสภาพของมันอยู่ก็จะขาดลง การใช้องค์บริกรรมในภาวะนี้จะทำให้ตก
>ปัจจุบันไปมาก อารมณ์ที่รู้ได้ก็จะเป็นอารมณ์หยาบ ๆ ยากที่จะนำมาใช้พิจารณาธรรมขั้นสูงได้

ครับ ขณะใดที่ปรมัตถ์ปรากฏบัญญัติก็หายไป แต่การที่ปรมัตถ์ปรากฏนั้นไม่ได้ปรากฏกับบุคคล
ที่มิได้เจริญสติปัฏฐาน จนเกิดญาณปัญญารู้เห็นสภาพธรรมตามเป็นจริง ดังนั้นการเริ่มปฏิบัติไม่ว่า
จะใช้คำกำหนด หรือไม่ใช้หมายถึงรู้ตามเฉยๆนั้น ก็ยังเป็นบัญญัติทั้งสิ้น มิได้ต่างกัน การใช้คำ
กำหนดตามการรู้นั้น ในเบื้องแรกเป็นบัญญัติ ต่อเมื่อญาณปัญญาเกิดเห็นโดยความเป็นปรมัตถ์
เมื่อนั้น คำกำหนดไม่มีความหมาย แม้จะพยายามใช้คำกำหนดก็ไม่สามารถกำหนดได้ และที่
คุณQuin เกรงว่าถ้าไปกังวลหาคำมากำหนดแล้ว สภาวะที่แสดงอยู่จะขาดลงนั้น ผมมีความเห็นว่า
ขอให้ญาณปัญญาที่เกิดเป็นของจริงเถิดครับ การรู้สภาพปรมัตถ์ ไม่ได้เห็นเพียงแว๊บเดียว เพราะถ้า
เกิดขึ้นจริงในระหว่างนั้น นอกจากจะกำหนดด้วยคำกำหนดไม่ค่อยได้แล้ว ถึงแม้ว่าเราจะไม่ตั้งใจ
กำหนดรู้ตามจริงๆ(ซึ่งไม่ควรทำ)  แต่ด้วยกำลังสติสมาธิ และญาณที่เกิดกับผู้ปฏิบัติอยู่ ก็ยังทำให้
เห็นสภาพปรมัตถ์นั้นอยู่ต่อไประยะหนึ่งครับ

ตอบคุณ รูปนามหนึ่ง

>คิดว่าคงมิได้เห็นต่างเพียงแต่ช่วยกันปรับความเข้าใจให้ตรงกัน  

ถูกต้องครับ

>... ดังนั้นการเริ่มปฏิบัติไม่ว่าจะใช้คำกำหนด หรือไม่ใช้หมายถึงรู้ตามเฉยๆนั้น ก็ยังเป็นบัญญัติทั้งสิ้น มิได้ต่างกัน ...

ส่วนที่ผมกล่าวถึงไม่ใช่โดยนัยของผู้เริ่มปฏิบัติครับ เพียงแต่ผมพบว่าผู้ปฏิบัติบางท่านแม้จะใช้ความเพียรพยายามในการปฏิบัติมามากกว่า 10 ปีก็ยังติดองค์บริกรรมอยู่ ซึ่งผมเข้าใจว่าอาการดังกล่าวจะทำให้ผลการปฏิบัติไม่ก้าวหน้า และสภาวะที่ปรากฎขึ้นทางใจก็อาจเป็นผลจากการภวนาแบบสมถะก็ได้ครับ (ผมหมายถึงในกรณีที่ผู้ปฏิบัติยังเข้าไม่ถึงสภาพปรมัตถ์จริง ๆ)

หลาย ๆ ครั้งที่ผมพบผู้ปฏิบัติที่บริกรรมด้วยความชำนาญในอารมณ์ จนกลายเป็นการสร้างอารมณ์ ให้เกิดการกระทำไปตามอารมณ์ที่ตนกำหนดไว้ แล้วเรียกการปฏิบัติของตนเองว่าเป็นการกำหนดได้ทันปัจจุบัน (ทั้ง ๆ ที่ปัจจุบันของตนเกิดจากการกำหนดไว้ด้วยตนเอง หาใช่สภาพที่เป็นปัจจุบันธรรม ปัจจุบันอารมณ์ ตามธรรมชาติไม่) ผลคือการหลงบัญญัติ และไม่สามารถเข้าถึงสภาพปรมัตถ์ได้อย่างแท้จริง

ผิดถูกอย่างไร ขอความกรุณาคุณรูปนามหนึ่งชี้แนะด้วยครับ

ตอบคุณ Quin

ก็เห็นด้วยกับความเห็นของคุณQuin มีความเป็นไปได้ครับ

ต้องพยายามทำความเข้าใจเรื่องอารมณ์กรรมฐานให้ดี
ถ้าเป็นวิปัสสนา ก็ควรทำความเข้าใจเรื่องวิปัสสนาภูมิ๖
หรือ ศึกษาเรื่อง กาย เวทนา จิต ธรรม ในมหาสติปัฏฐานให้เข้าใจว่า คืออะไร

หรืออย่างน้อยที่สุดต้องเข้าใจว่า สิ่งที่ให้กำหนดรู้ ว่าหนอๆ นั้น ให้ไปรู้ที่อะไร

ผมได้นำกระทู้นี้ไปไว้ด้านบนแล้ว ขออนุญาติปิดกระทู้นี้เลยนะครับ